श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील २८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी दोन्ही मार्गांचे रहस्य जाणणाऱ्या
योग्याची मोहमुक्त अवस्था सांगून अर्जुनाला सर्वकाळ ‘योगयुक्त‘ राहण्याचा दिव्य संदेश दिला. आता या अठ्ठाविसाव्या आणि अंतिम श्लोकात
भगवान श्रीकृष्ण संपूर्ण आठव्या अध्यायाचा (अक्षरब्रह्मयोग) ‘परमोच्च ज्ञान-समारोप आणि
अंतिम फलनिष्पत्ती‘ अत्यंत गौरवपूर्ण
शब्दांत अर्जुनासमोर प्रगट करतात. वेदपठण, यज्ञांचे अनुष्ठान,
तपश्चर्या आणि दानधर्म या सर्व सत्कर्मांतून जे काही श्रेष्ठ
पुण्यफळ मिळते, त्या सर्वांहून हा योगमार्ग कसा अनंत पटीने
श्रेष्ठ आहे, हे स्पष्ट करताना भगवान सांगतात: ‘वेदांचे अध्ययन, यज्ञांचे आचरण, तपांची साधना आणि दानाचे पुण्य या
सर्वांमध्ये जे फळ सांगितले गेले आहे, या अध्यायातील
रहस्याला तत्त्वतः जाणून योगी त्या सर्व फळांचे सहज अतिक्रमण करतो (त्याहून पलीकडे
जातो)‘ (वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं
प्रदिष्टम् / अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा); आणि ‘तो साधक थेट त्या अनादी, मूळ अशा परम आद्य पदाला
(परब्रह्माला) प्राप्त होतो‘ (योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्).
हा अक्षरब्रह्मयोगाचा अंतिम मुकुटमणी श्लोक भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
वेदेषु
यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति
तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥
संधी विग्रह
वेदेषु
यज्ञेषु तपःसु च एव दानेषु यत् पुण्य-फलम् प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्
सर्वम् इदम् विदित्वा योगी परम् स्थानम् उपैति च आद्यम् ॥ २८ ॥
३. शब्दार्थ
·
वेदेषु = वेदांच्या अध्ययनामध्ये
·
यज्ञेषु = यज्ञांच्या अनुष्ठानामध्ये
·
तपःसु = विविध तपांच्या आचरणामध्ये
·
च = आणि
·
एव = तसेच
·
दानेषु = सत्पात्री दानांमध्ये
·
यत् = जे
·
पुण्य-फलम् = पुण्याचे फळ / स्वर्गादी
शुभ फळ
·
प्रदिष्टम् = शास्त्रांनी सांगितले आहे /
विहित केले आहे
·
अत्येति = अतिक्रमण करतो / त्या
सर्वांच्या पलीकडे जातो / त्याहून श्रेष्ठ फळ मिळवतो
·
तत् = त्या
·
सर्वम् = सर्व (पुण्यफळांचे)
·
इदम् = या (सात प्रश्नांच्या उत्तरांत सांगितलेल्या
ब्रह्मरहस्याला)
·
विदित्वा = जाणून / तत्त्वतः अनुभवून
·
योगी = योगी (समत्वबुद्धी असणारा साधक)
·
परम् = परम / सर्वोच्च
·
स्थानम् = स्थानाला / पदाला
(मोक्षाला)
·
उपैति = प्राप्त होतो / जाऊन
पोहोचतो
·
च = आणि
·
आद्यम् = आद्य / अनादी मूळ कारणाला
(परब्रह्माला)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! वेदांचे
अध्ययन,
यज्ञांचे अनुष्ठान, तपांचे आचरण आणि दानाचे
देणे यांमध्ये जे पुण्यफळ शास्त्रांनी सांगितले आहे (वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्); या सर्व तत्त्वज्ञानाला यथार्थ जाणून योगी
त्या सर्व पुण्यफळांचे सहज अतिक्रमण करतो (अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा) आणि तो थेट त्या
सनातन,
मूळ अशा परम आद्य स्थानाला प्राप्त होतो (योगी परं स्थानमुपैति
चाद्यम्).”
या
श्लोकात साधनेच्या सर्व पारंपारिक अंगांचे अंतिम मर्म तीन सूत्रांत स्पष्ट केले
आहे:
1.
चार प्रमुख पुण्यकर्मे (The Four Traditional Virtues):
o वेद: शास्त्रांचे
वाचन व पठण.
o यज्ञ: विधिवत
आहुती व देवपूजा.
o तप: इंद्रियसंयम
व शरीराचे क्लेश सहन करणे.
o दान: निस्वार्थ
भावनेने संपत्ती व अन्नाचे वाटप. या सर्वांमुळे स्वर्गादी नश्वर पुण्य मिळते; परंतु ते जन्म-मरणाच्या
फेऱ्यातून कायमची मुक्ती देऊ शकत नाही.
2.
अत्येति तत्सर्वम् (Transcending all Merits): या अध्यायात सांगितलेले
ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म आणि
ओंकारोपासनेचे रहस्य ज्याने अनुभवाने जाणले, तो या चारही
साधनांच्या फळांपेक्षा अनंत पटीने श्रेष्ठ फळ (अखंड मुक्ती) मिळवतो.
3.
परं स्थानम् आद्यम् (The Original Supreme Abode): हे स्थान म्हणजेच विश्वाचे
मूळ कारण असणारे नारायणस्वरूप परब्रह्म; जे काळाच्या,
सृष्टीच्या आणि प्रलयाच्याही पलीकडचे आद्य अधिष्ठान आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक संपूर्ण आठव्या
अध्यायाचा उपसंहार (फलश्रुती) आहे. वेदाध्ययनाने, यज्ञाने,
तपाने आणि दानाने मिळणारी सर्व पुण्यफळे मर्यादित आणि नाशवंत असतात.
परंतु अर्जुनाच्या सात प्रश्नांचे निरसन करताना भगवंतांनी जे ब्रह्मज्ञान सांगितले,
ते ‘विदित्वा‘ (अनुभवाने
जाणून) योगी त्या सर्व मर्यादित फळांचे ‘अत्येति‘ (अतिक्रमण) करतो; आणि जगाचे मूळ कारण असणाऱ्या ‘आद्यम्‘ अशा परब्रह्म पदाला प्राप्त होतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवद्भक्ताला वेदादी
कर्मांचे नश्वर फळ नको असते. या अध्यायातील भगवत्स्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर भक्त
सर्व प्राकृत फळांच्या पलीकडे जाऊन भगवंतांच्या नित्य, परमानंदमय
अशा आद्य वैकुंठ पदाची प्राप्ती करतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ज्ञानाच्या सर्वोच्च वैभवाचे वर्णन करताना अत्यंत
मधुर, ओजस्वी व
रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था वेद-शास्त्रांचे पठण। यज्ञादिकांचें आचरण। नाना
तपाचें साधन। दानाचे महिमे॥ या चौंहीमाजीं जें पुण्य जोडे। तया फळाची थोरी जेव्हढी वाढे।
तें फळ पाहातां मागें पडे। या
ज्ञानापुढें॥ हें
ब्रह्मरहस्य जेणें जाणिलें। चित्तीं माझिया रूपासी लाविलें। तेणें त्या सर्व पुण्यास ओलांडिलें।
लीलेमाजीं॥ जैसें समुद्राचिया स्नानापुढें।
डबक्याचें पाणी तुच्छ पडे। नाना
चिंतामणी मिळतां न जोडे। लोखंडासी मोल॥ तैसें या ज्ञानाचेनि बळें साचार। योगी
सांडूनि संसाराचा भार। माझिया
‘आद्य पदा‘ समग्र। जाऊनियां मिळे॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, वेद-शास्त्रांचे अध्ययन, यज्ञांचे
अनुष्ठान, तपांची कठोर साधना आणि दानाचे देणे या चौघांतून जे
काही अफाट पुण्यफळ प्राप्त होते; ते सर्व फळ या
ब्रह्मज्ञानाच्या वैभवापुढे अत्यंत फिके व तुच्छ ठरते. हे अद्भूत ब्रह्मरहस्य
ज्याने अंतःकरणात जाणले आणि आपले चित्त माझ्या रूपात स्थिर केले, तो या सर्व पुण्याच्या फळांना अत्यंत लीलेने ओलांडून पलीकडे निघून जातो.
ज्याप्रमाणे अथांग समुद्रात स्नान केल्यावर डबक्यातील पाण्याची किंमत उरत नाही,
अथवा हातात चिंतामणी रत्न आल्यावर लोखंडाचा हव्यास संपून जातो;
तद्वत या ज्ञानबळाने तो योगी संसाराचा सर्व भार टाकून माझ्या त्या
सनातन, मूळ अशा ‘आद्य परम पदा‘मध्ये कायमचा विलीन होतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात औपचारिक कर्मकांड आणि खऱ्या आत्मिक ज्ञानामधील फरक समजण्यासाठी हा श्लोक
सर्वोच्च मार्गदर्शक ठरतो:
·
बाह्य अवडंबरापेक्षा आंतरिक ज्ञान श्रेष्ठ (Wisdom over Rituals): केवळ धार्मिक कर्मकांडांचे
बाह्य प्रदर्शन करण्यापेक्षा जीवनाचे मूळ मर्म, ईश्वरी
तत्त्व आणि चारित्र्य शुद्ध ठेवणे हे अधिक मोलाचे आहे.
·
परिपूर्णतेची प्राप्ती (Transcending Limitations): जेव्हा माणूस उच्च मूल्यांशी
(आद्य स्थान) एकरूप होतो, तेव्हा त्याला जगातील क्षुद्र पद,
मान-सन्मान किंवा लहानसहान लाभांची हाव उरत नाही.
·
साधनेचे अंतिम ध्येय ओळखणे: आपण करत असलेल्या सर्व चांगल्या
कामांचे (अभ्यास, सेवा, दान) अंतिम उद्दिष्ट स्वतःचा अहंकार वाढवणे
नसून आंतरिक मुक्ती आणि शांती मिळवणे हे असले पाहिजे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या अठ्ठाविसाव्या श्लोकासह श्रीमद् भगवद् गीतेचा ‘अक्षरब्रह्मयोग‘ नावाचा आठवा अध्याय अत्यंत
भव्यतेने, मांगल्याने आणि परिपूर्णतेने संपन्न होतो.
या
अध्यायात अर्जुनाच्या सात मूलभूत प्रश्नांपासून (ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ आणि अंतकाळचे स्मरण) सुरुवात होऊन, ओंकार-साधना,
सुलभ भक्ती, कालगणना आणि शुक्ल-कृष्ण या दोन
शाश्वत गतींचे निरसन करत भगवंतांनी जिवाला थेट सनातन आद्य पदापर्यंत पोहोचवले आहे.
ॐ तत्सदिति
श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
‘अक्षरब्रह्मयोगो‘ नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥