अध्याय ८ वा – श्लोक २२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या त्या अव्यक्त, अक्षर आणि पुनरागमनरहित ‘परम धामा‘चे अलौकिक स्वरूप सांगितले. आता या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या सर्वश्रेष्ठ परम पदाची प्राप्ती करून घेण्याचे ‘एकमेव, अमोघ आणि सर्वांत प्रभावी साधन‘ अर्जुनासमोर प्रगट करतात. ज्याच्या पोटात संपूर्ण ब्रह्मांड सामावलेले आहे आणि ज्याने सर्व चराचर विश्वाला व्यापून टाकले आहे, असा तो अगाध परमात्मा कोणत्याही क्लिष्ट हठयोगाने किंवा कोरड्या बुद्धीवादाने वश होत नाही; तर ‘तो परम पुरुष केवळ अनन्य भक्तीनेच प्राप्त करून घेता येतो‘ (पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया); ‘ज्या परमात्म्याच्या अंतरामध्ये सर्व प्राणिमात्र वसलेले आहेत आणि ज्याने हे संपूर्ण विश्व व्यापून टाकले आहे‘ (यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्). हे भक्तीचे परमोच्च रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।

यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥

संधी विग्रह

पुरुषः सः परः पार्थ भक्त्या लभ्यः तु अनन्यया ।

यस्य अन्तःस्थानि भूतानि येन सर्वम् इदम् ततम् ॥ २२ ॥

३. शब्दार्थ

·        पुरुषः = पुरुष / परमात्मा (सर्व शरीरांमध्ये वास करणारा परम चैतन्य पुरुष)

·        सः = तो

·        परः = सर्वश्रेष्ठ / सर्वांच्या पलीकडचा (परम पुरुष)

·        पार्थ = हे पार्था (हे पृथापुत्रा अर्जुना!)

·        भक्त्या = भक्तीने / निष्काम प्रेमभावाने

·        लभ्यः = प्राप्त होण्याजोगा / मिळण्यास सुलभ

·        तु = परंतु / केवळ

·        अनन्यया = अनन्य अशा (जिच्यात दुसरा कोणताही हेतू, कामना किंवा विषयांची आसक्ती नाही अशा भक्तीने)

·        यस्य = ज्याच्या

·        अन्तःस्थानि = आत / अंतरामध्ये स्थित असणारे (पोटात सामावलेले)

·        भूतानि = सर्व भूतमात्र / प्राणिमात्र / स्थावर-जंगम सृष्टी

·        येन = ज्याने

·        सर्वम् = सर्वच्या सर्व

·        इदम् = हे (दृश्य जग)

·        ततम् = व्यापलेले आहे / भरून राहिलेले आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था! ज्या परमात्म्याच्या अंतरामध्ये सर्व प्राणिमात्र वसलेले आहेत (यस्यान्तःस्थानि भूतानि) आणि ज्याने हे संपूर्ण विश्व आतून-बाहेरून व्यापून टाकले आहे (येन सर्वमिदं ततम्); तो सर्वश्रेष्ठ ‘परम पुरुष‘ केवळ आणि केवळ अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होण्याजोगा आहे (पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया).”

या श्लोकात ईश्वराचे विश्वव्यापी स्वरूप आणि त्याला मिळवण्याचे एकमेव साधन तीन सूत्रांत स्पष्ट केले आहे:

1.      यस्यान्तःस्थानि भूतानि (The Universal Container): ज्याप्रमाणे आकाशात ढग, पक्षी आणि वायू तरंगत असतात, तरीही आकाश त्या सर्वांना आपल्या पोटात सामावून घेते; तद्वत हे अनंत कोटी ब्रह्मांड आणि सर्व जीव त्या एकाच परम पुरुषाच्या उदरात वसलेले आहेत.

2.      येन सर्वमिदं ततम् (The All-Pervading Essence): ज्याप्रमाणे सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोने ओतप्रोत भरलेले असते आणि कापडामध्ये धागे व्यापून असतात; तद्वत या विश्वातील कणाकणात साक्षात तोच परमात्मा भरून उरला आहे.

3.      भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया (Attainable Only Through Pure Devotion): एवढा प्रचंड आणि अथांग असणारा तो ‘परम पुरुष‘ अहंकार, पांडित्य किंवा केवळ कठीण शारीरिक कसरतींनी वश होत नाही; तर जेव्हा साधक स्वतःचा अहंपणा विरघळवून ‘अनन्य भक्तीने‘ (Unalloyed Love) स्वतःला समर्पित करतो, तेव्हा तो विराट परमेश्वर अत्यंत सुलभपणे त्याच्या स्वाधीन होतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘पुरुषः परः‘ म्हणजे क्षर (नाशवंत प्रकृती) आणि अक्षर (कारणावस्था) या दोन्हींच्या पलीकडचा सर्वव्यापी परमात्मा. तो केवळ ‘अनन्य भक्ती‘नेच लभ्य आहे. ‘अनन्य भक्ती‘ म्हणजे आत्मज्ञानरूप भक्ती—जिच्यामध्ये ‘माझ्या आत्म्याव्यतिरिक्त किंवा वासुदेवाव्यतिरिक्त या जगात दुसरे काहीही नाही‘ (सर्वं खल्विदं ब्रह्म) असा अद्वैत भाव अंतःकरणात अखंड प्रगट होतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंत सर्वव्यापी आणि सर्वांचे आधार असले, तरी त्यांना वश करण्याचे सर्वांत मधुर साधन म्हणजे प्रीतीपूर्वक केलेली अनन्य शरणागती. ज्या भक्ताला भगवंतांशिवाय इतर कोणत्याही स्वर्गादी भोगांची इच्छा उरत नाही, त्यालाच भगवंत आपले साक्षात दर्शन आणि वैकुंठ धाम देतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या विश्वरूप व्याप्तीचे आणि अनन्य भक्तीच्या अलौकिक गोडीचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था तो परमात्मा कैसा। ज्याचेनि आंत हे विश्वाचा वसा। आणि ज्यानें या आघव्या जगता ऐसा। व्यापूनि ठेविलें॥ जैसें दुधामध्ये लोणी असत। परि वेगळें दृष्टीसी न पडत। कां लाकडामध्यें अग्नी गुप्त। कोंदाटला दिसे॥ तैसें चराचर भूतजात आघवें। जयाचिया कुशीं विसावे। आणि जो सर्वत्र कोंदोनि ठावे। अंतर्बाह्य बापा॥ तो परम पुरुषु देख। न लभे कर्म-कांडाच्या साचांक। नाना तपाचिया खटाटोपें देख। न मिळे सहसा॥ तो एकाचि उपाएं जोडे। जेव्हां ‘अनन्य भक्ती‘ चित्तीं घडे। जयाचें प्रेम माझिया ठायीं पडे। निरंतर साचें॥ जैसी पतिव्रतेची आवडी। पतीवांचूनि न पडे दुजी गोडी। तैसें चित्त मजमाजीं जोडी। तोचि मज पावे॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, तो परमात्मा कसा आहे? ज्याच्या उदरामध्ये हे संपूर्ण विश्व वसलेले आहे आणि ज्याने या संपूर्ण चराचराला स्वतःच्या अस्तित्वाने व्यापून ठेवले आहे. ज्याप्रमाणे दुधात लोणी भरलेले असते पण डोळ्यांना वेगळे दिसत नाही, अथवा लाकडामध्ये अग्नी गुप्त रूपाने कोंदाटलेला असतो; अगदी तसेच सर्व प्राणिमात्र ज्याच्या कुशीत विसावतात आणि जो जगाच्या आत-बाहेर सर्वत्र ओतप्रोत भरलेला आहे. असा तो परम पुरुष केवळ बाह्य कर्मकांडाने किंवा कठोर तपाच्या हट्टाने सहज मिळत नाही; तर तो केवळ एकाच उपायाने प्राप्त होतो—जेव्हा अंतःकरणात ‘अनन्य भक्ती‘ प्रगट होते! ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्रीचे प्रेम पतीव्यतिरिक्त इतर कोणावरही जडत नाही; तद्वत ज्याचे मन संपूर्णपणे माझ्यातच लीन झाले आहे, तोच भक्त मला यथार्थ रूपाने प्राप्त करतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात ईश्वरी अनुभूती, नातेसंबंधांचे पावित्र्य आणि मानसिक विशालता अनुभवण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टी देतो:

·        सर्वत्र ईश्वराचे अस्तित्व पाहणे (Holistic Living – येन सर्वमिदं ततम्): निसर्गातील झाडे, नद्या, प्राणी आणि प्रत्येक मानवामध्ये एकाच ईश्वराचे रूप पाहण्याची सवय ठेवल्यास कोणाचाही द्वेष किंवा पर्यावरणाचा ऱ्हास करण्याचे विचार मनात येत नाहीत.

·        अनन्यता आणि संपूर्ण निष्ठा (The Power of Total Commitment): जीवनात जे काही काम, अभ्यास किंवा ध्येय आपण स्वीकारले आहे, त्यामध्ये अर्ध्या-कच्च्या मनाने न पडता पूर्ण ‘अनन्य‘ (१००% फोकस व निष्ठेने) समर्पित झाल्यास सर्वोच्च यश नक्की मिळते.

·        अहंकाराऐवजी प्रेमाची भाषा: जगातील कठीण मने किंवा मोठी उद्दिष्टे ही केवळ वादविवादाने नव्हे, तर निखळ प्रेम, आदर आणि प्रामाणिक समर्पणानेच (भक्ती) जिंकता येतात.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्वव्यापी परम पुरुषाला प्राप्त करण्याचे एकमेव व श्रेष्ठ साधन ‘अनन्य भक्ती‘ हेच आहे, हा अंतिम सिद्धांत प्रस्थापित केला आहे.