अध्याय ९ वा – श्लोक २१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील २१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, तिन्ही वेदांचे जाणकार सकाम याज्ञिक पुण्याच्या बळावर स्वर्गाला प्राप्त होतात आणि तेथे देवांच्या दिव्य भोगांचा उपभोग घेतात. आता या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या सकाम कर्मकांडाची आणि स्वर्गीय सुखांची ‘मर्यादा, क्षणभंगुरता आणि त्यातून होणारा पुनर्जन्माचा फेरा‘ अर्जुनासमोर उलगडून दाखवतात. स्वर्गसुख हे कितीही मोठे आणि दिव्य असले तरी ते शाश्वत नाही; पुण्याचा साठा संपताच जिवाला पुन्हा खाली यावे लागते, हे स्पष्ट करताना भगवान म्हणतात: ‘ते त्या विशाल स्वर्गलोकातील सुखांचा उपभोग घेऊन, पुण्याचा साठा संपताच पुन्हा मर्त्यलोकात (या मृत्यूलोकात) प्रवेश करतात‘ (ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति); आणि ‘अशा प्रकारे तिन्ही वेदांतील सकाम धर्माचा आश्रय घेणारे, केवळ भोगांची वासना ठेवणारे लोक अखंड येण्या-जाण्याच्या (जन्म-मरणाच्या) फेऱ्यात अडकतात‘ (एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते). सकाम भक्तीची ही शोकांतिका भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।

एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ २१ ॥

संधी विग्रह

ते तम् भुक्त्वा स्वर्ग-लोकम् विशालम् क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकम् विशन्ति ।

एवं त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्नाः गत-आगतम् काम-कामाः लभन्ते ॥ २१ ॥

३. शब्दार्थ

·        ते = ते (सकाम कर्मी साधक)

·        तम् = त्या

·        भुक्त्वा = उपभोग घेऊन / भोग भोगून

·        स्वर्ग-लोकम् = स्वर्गलोकाचा

·        विशालम् = विशाल / अथांग वैभवाने भरलेल्या

·        क्षीणे = क्षीण झाल्यावर / संपल्यावर / नष्ट झाल्यावर

·        पुण्ये = पुण्याचा साठा (शुभ कर्मांचे फळ)

·        मर्त्य-लोकम् = मर्त्यलोकात / पृथ्वीलोकात (मृत्यूच्या जगात)

·        विशन्ति = प्रवेश करतात / परत येतात

·        एवम् = अशा प्रकारे

·        त्रयी-धर्मम् = तिन्ही वेदांत (ऋक्, यजु, साम) सांगितलेल्या सकाम कर्मकांडाच्या धर्माला

·        अनुप्रपन्नाः = शरण गेलेले / आचरण करणारे

·        गत-आगतम् = येणे आणि जाणे / जन्म आणि मृत्यूचे चक्र

·        काम-कामाः = भोगांची कामना करणारे / वासनांच्या मागे धावणारे

·        लभन्ते = प्राप्त होतात / मिळवतात

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! ते त्या विशाल स्वर्गलोकातील सुखांचा मनमुराद उपभोग घेऊन, पुण्याचा साठा संपताच पुन्हा या मृत्यूलोकात प्रवेश करतात (ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति). अशा प्रकारे तिन्ही वेदांत सांगितलेल्या सकाम धर्माचे आचरण करणारे, केवळ भोगांची इच्छा ठेवणारे लोक अखंड जन्म-मरणाच्या (येण्या-जाण्याच्या) चक्रातच अडकून राहतात (एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते).”

या श्लोकात सकाम कर्माचे आणि नश्वर सुखांचे तीन मूलभूत नियम उलगडले आहेत:

1.      क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति (The Law of Exhaustion): ज्याप्रमाणे हॉटेलमध्ये जोपर्यंत खिशात पैसे आहेत तोपर्यंतच राहता येते आणि पैसे संपताच बाहेर पडावे लागते; तद्वत पुण्याच्या ठेवीवर स्वर्गाचा उपभोग मिळतो, पण ती पुण्याची शिल्लक संपली की जिवाला पुन्हा याच मृत्यूलोकात जन्म घ्यावा लागतो.

2.      गतागतम् (The Endless Cycle): ‘गतागत‘ म्हणजे जाणे आणि येणे (पृथ्वीवरून स्वर्गात जाणे आणि स्वर्गातून पुन्हा पृथ्वीवर येणे). हा चक्रव्यूह अखंड चालूच राहतो; यात खरी मुक्ती किंवा चिरंतन शांती कधीही मिळत नाही.

3.      कामकामाः (Victims of Desires): जोपर्यंत अंतःकरणात नश्वर भोगांची कामना (काम-कामाः) शिल्लक आहे, तोपर्यंत जीव ईश्वराच्या शाश्वत धामापर्यंत पोहोचू शकत नाही.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, सकाम कर्मे कितीही उच्च दर्जाची असली तरी ती फलोपभोगानंतर नष्ट होणारी असतात. ‘क्षीणे पुण्ये‘ म्हणजे स्वर्गातील भोग भोगल्यामुळे जेव्हा पुण्याचा क्षय होतो, तेव्हा अवशिष्ट राहिलेल्या कर्मांनुसार जीव पुन्हा मनुष्य, पशू किंवा इतर योनींमध्ये ‘मर्त्यलोकात‘ पडतो. तिन्ही वेदांतील सकाम धर्म आचरणारे काम्य-कर्मी पुरुष कधीही स्वतंत्र होत नाहीत; ते जन्म-मरणाच्या (गतागतं) पाशातच बांधलेले राहतात. म्हणून मुमुक्षूने सकाम कर्माचा त्याग करून निष्काम आत्मज्ञानाचा आश्रय घ्यावा.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, स्वर्गातील सुखे ही शेवटी संपणारी आणि अधोगतीला नेणारी असतात. याउलट, भगवंतांची निष्काम भक्ती केल्याने मिळणारे भगवद्‌धाम हे कधीही नष्ट न होणारे शाश्वत पद असते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील स्वर्गावरून खाली येणाऱ्या जीवांच्या अवस्थेचे वर्णन करताना अत्यंत मार्मिक, रसाळ आणि डोळ्यांत अंजन घालणाऱ्या ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था जोवरी पुण्याची जोडी। तोवरी स्वर्गीं सुखाची आवडी। भोगिती आनंदाचिया कोडी। देवांसंगें॥ परि पुण्याची संपतां ठेव। जैसे धनाविण उरे देव। मग तेथूनि हालवे पाहाव। स्वर्गांतूनि॥ जैसें वैभवाचें संपतां भांडार। दरिद्री सांडिती सुंदर घर। नाना वेश्येचें संपतां द्रव्य-सार। पाठी लागे दैन्य॥ तैसे पुण्याचेनि क्षयें साचार। स्वर्गाहुनि खालीं येती नर। गर्भवासाचा घोर अंधार। भोगूं लागती॥ ऐसें वेदोक्त कर्म आचरूनि पाहीं। कामनेचेनि पाशें गाईं। येणें-जाणें चुकत नाहीं। संसाराचें॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, जोपर्यंत पुण्याची पुंजी शिल्लक असते, तोपर्यंत स्वर्गातील अलौकिक सुखांचा ते देवांसोबत उपभोग घेतात. परंतु पुण्याचा साठा संपला की, ज्याप्रमाणे धन संपल्यावर धनाढ्य माणसाचा आदर संपतो, तद्वत स्वर्गातील त्यांचे स्थान डळमळीत होते. ज्याप्रमाणे संपत्ती संपताच दरिद्री माणसाला आपले सुंदर घर सोडावे लागते, अथवा द्रव्य संपताच भोगविलास नाहीसे होतात; अगदी तसेच पुण्याचा क्षय होताच या जीवांना स्वर्गातून थेट खाली पृथ्वीवर यावे लागते आणि पुन्हा आईच्या गर्भातील घोर अंधार व यातना भोगाव्या लागतात. अशा प्रकारे वेदांचे आचरण करूनही केवळ सकाम वासनेमुळे त्यांचे संसारातील हे येणे-जाणे (गतागत) कधीही चुकत नाही.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात तात्पुरत्या यशाच्या भ्रमातून बाहेर पडण्यासाठी आणि चिरंतन समाधानासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:

·        तात्पुरत्या फायद्यांपेक्षा शाश्वत मूल्यांना महत्त्व (Short-term Highs vs Lasting Fulfillment): प्रमोशन, सत्ता, संपत्ती किंवा बाह्य प्रसिद्धी ही स्वर्गाच्या पुंजीतुल्य आहे; ती आज आहे उद्या नाही. केवळ त्यावर अवलंबून राहण्याऐवजी चिरंतन आत्मिक शांती आणि चारित्र्य जपणे.

·        चंगळवादाची मर्यादा ओळखणे (Consumerism has an Expiry Date): बाह्य उपभोग कितीही मोठे असले तरी ते शेवटी संपतात (क्षीणे पुण्ये) आणि पुन्हा मानसिक रिकामेपण देतात.

·        वासनांच्या चक्रातून मुक्ती (Breaking the Loop – गतागत): केवळ नव्या नव्या इच्छांच्या मागे धावत राहण्याऐवजी, “मला खरे समाधान कशाने मिळेल?” याचा शांतपणे विचार करून जीवनाला योग्य दिशा देणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सकाम कर्मांमुळे होणारे जन्म-मरणाचे अखंड फेरे स्पष्ट करून सकाम मार्गाची व्यर्थता दाखवून दिली आहे.