अध्याय ९ वा – श्लोक २७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील २७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, भक्ताने अत्यंत प्रेमाने अर्पण केलेले केवळ एक पान, फूल, फळ किंवा पाणीही मी स्वतः आवडीने ग्रहण करतो. आता या सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या भक्तीला केवळ एका पूजेच्या किंवा देव्हाऱ्याच्या मर्यादेत न ठेवता, ‘मानवाच्या संपूर्ण दैनंदिन जीवनाला, प्रत्येक श्वासाला आणि सर्व व्यवहारांनाच ईश्वरी पूजेचे रूप देणारा महामंत्र‘ (The Yoga of Total Surrender of Actions) अर्जुनासमोर ठेवतात. संसारात राहून, सर्व कर्तव्ये पार पाडत असताना सहज मुक्ती कशी मिळवावी, हे अत्यंत प्रेमाने सांगताना भगवान म्हणतात: ‘तू जे जे काही कर्म करतोस (यत्करोषि), जे काही खातोस (यदश्नासि), जो जो हवन/यज्ञ करतोस (यज्जुहोषि), जे जे दान देतोस (ददासि यत्) आणि जे जे काही तप/कष्ट करतोस‘ (यत्तपस्यसि); ‘हे कौंतेया! ते सर्वच्या सर्व मला अर्पण करत जा‘ (तत्कुरुष्व मदर्पणम्). संपूर्ण गीतेतील हा सर्वाधिक व्यावहारिक आणि जीवन बदलून टाकणारा ‘ईश्वरार्पण भाव‘ भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।

यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥

संधी विग्रह

यत् करोषि यत् अश्नासि यत् जुहोषि ददासि यत् ।

यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मत्-अर्पणम् ॥ २७ ॥

३. शब्दार्थ

·        यत् = जे काही

·        करोषि = तू करतोस (दैनंदिन लौकिक व शास्त्रीय कर्मे)

·        यदश्नासि (यत् + अश्नासि) = जे काही तू खातोस / सेवन करतोस

·        यज्जुहोषि (यत् + जुहोषि) = जो जो तू हवन करतोस / यज्ञात आहुती देतोस

·        ददासि = तू देतोस (गरजू, विद्वान वा पात्रांना जे काही दान देतोस)

·        यत् = जे काही

·        यत्तपस्यसि (यत् + तपस्यसि) = जे जे तू तप करतोस (शरीर, वाणी व मनाचे कष्ट/तपस्या सहन करतोस)

·        कौन्तेय = हे कौंतेया (हे कुंतीपुत्रा अर्जुना!)

·        तत् = ते सर्व

·        कुरुष्व = कर

·        मत्-अर्पणम् = मला अर्पण (माझ्या चरणी समर्पित / ‘हे ईश्वराचे आहे‘ या भावाने अर्पण)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कौंतेया! तू जे जे काही कर्म करतोस, जे जे खातोस, जे जे हवन करतोस, जे जे दान देतोस आणि जे जे काही तप (कष्ट) करतोस; ते सर्वच्या सर्व मला अर्पण कर (तत्कुरुष्व मदर्पणम्).”

या श्लोकात मानवी जीवनातील पाच प्रमुख अंगांचे रूपांतर ईश्वरी पूजेत करण्याचे रहस्य मांडले आहे:

1.      यत्करोषि (Every Daily Action): सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत केली जाणारी सर्व कामे—नोकरी, व्यवसाय, अभ्यास, घरातील कर्तव्ये, चालणे, बोलणे हे सर्व ‘मी ईश्वराची सेवा म्हणून करत आहे‘ या भावाने करणे.

2.      यदश्नासि (Mindful Eating): अन्न हे केवळ जिभेच्या चोचल्यांसाठी किंवा वासनेसाठी न खाता, शरीरातील चैतन्य टिकवून ठेवण्यासाठी घेतलेला ‘प्रसाद‘ मानून सेवन करणे.

3.      यज्जुहोषि व ददासि (Sacrifice and Charity): विधीपूर्वक केले जाणारे यज्ञ, तसेच समाजकल्याणासाठी दिलेले कोणतेही दान करताना ‘मी दाता आहे‘ हा अहंकार न ठेवता, ‘भगवंतांनी दिलेले भगवंतांच्या चरणी देत आहे‘ हा भाव ठेवणे.

4.      यत्तपस्यसि (Enduring Hardships): जीवनात येणारे शारीरिक श्रम, मानसिक दुःख, आजारपण किंवा संकटे सहन करताना तक्रार न करता, ते आत्मशुद्धीसाठी ईश्वराने दिलेले तप मानून सहन करणे.

5.      तत्कुरुष्व मदर्पणम् (The Alchemy of Surrender): या सर्व क्रियांमागील ‘मी-पणा‘ (अहंकार) आणि ‘फळाची आसक्ती‘ काढून टाकून ते संपूर्ण कार्य ईश्वराला अर्पण करणे; ज्यामुळे कर्माचे रूपांतर ‘कर्मयोगात‘ होते.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक गृहस्थ आणि संसारी साधकांसाठी मुक्तीचा महामार्ग आहे. सामान्य मनुष्य स्वभावतः कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही. जर तो स्वतःच्या कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता स्वतःला मानेल, तर त्याला कर्माचे शुभाशुभ फळ (बंधन) भोगावे लागेल. परंतु ‘तत्कुरुष्व मदर्पणम्‘—जेव्हा मनुष्य सर्व स्वाभाविक, शास्त्रीय आणि ऐहिक कर्मे परमेश्वराला समर्पित करतो, तेव्हा कर्माचे बीज जळून भस्म होते आणि चित्त पूर्ण शुद्ध होते.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व प्राणी, इंद्रिये आणि कर्मशक्ती ही भगवंतांचीच संपत्ती आहे. त्यामुळे सर्व कर्मांचे खरे स्वामी भगवान श्रीकृष्णच आहेत, हा अखंड अनुसंधान ठेवून प्रत्येक कृती भगवंतांच्या प्रीतीसाठी करणे हीच पराभक्ती आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ‘सर्वकर्म समर्पणा‘चे वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था जे कांहीं कर्म निपजे। तें माझिया उद्देशें कीजे। मग तेणेंचि कर्मयोगें पाविजे। माझिया स्वरूपा॥ तूं जे जे काहीं व्यापार करिसी। नाना भोग जंव भोगिसी। कां अग्निहोत्रीं आहुती देसी। विधीपूर्वक॥ नाना दान देसी विप्रांसी। कां सेवकां द्रव्य वांटिसी। आणि तप-नेम आचरिसी। शरीराचेनि॥ तें सहज जेव्हां घडे पाहीं। तेथ ‘मी करतों‘ हा भाव नाहीं। तें सर्वस्वें माझिया ठायीं। अर्पूनि घालीं॥ जैसें समुद्रामाजीं गंगा मिळे। मग तिचें वेगळेपण गळे। तैसें कर्माचें मूळ जळे। मदर्पणें बापा॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, तुझ्या हातून जे जे काही कर्म घडेल, ते केवळ माझ्या उद्देशाने आणि माझ्या प्रीतीसाठी कर; म्हणजे त्याच कर्माच्या योगाने तू साक्षात माझ्या स्वरूपाला येऊन मिळशील. तू जे काही रोजचे व्यापार किंवा व्यवहार करशील, जे जे अन्न-भोग ग्रहण करशील, अग्नीमध्ये ज्या ज्या आहुती देशील, सत्पात्री ब्राह्मणांना वा सेवकांना जे काही दान देशील, आणि शरीराने जे जे काही व्रत-तप आचरशील; हे सर्व घडत असताना ‘हे मी करत आहे‘ असा अहंपणाचा लवलेशही मनात न ठेवता, ते सर्वच्या सर्व माझ्या चरणी समर्पित करून टाक! ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी समुद्राला मिळाले की गंगेचे वेगळे अस्तित्व संपून ते समुद्ररूपच होते; तद्वत सर्व कर्मे मला अर्पण केल्याने कर्माचे मूळ (कर्मबंधनाचे बीज) समूळ जळून भस्म होते.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या, तणावग्रस्त आणि कामाच्या ओझ्याखाली दबलेल्या आधुनिक माणसासाठी हा श्लोक मानसिक शांतीचा सर्वोच्च जीवनमंत्र देतो:

·        कामातील ताणतणावातून मुक्ती (De-stressing Daily Life): आपण जेव्हा “हे माझे ओझे आहे आणि मलाच सिद्ध करायचे आहे” या भावाने काम करतो, तेव्हा प्रचंड ताण येतो; पण जेव्हा “हे काम माझ्यावर सोपवलेली ईश्वरी सेवा आहे“, या भावाने काम करतो, तेव्हा कामाचा ताण निघून जातो आणि उत्साह वाढतो.

·        अहंकार आणि नैराश्यावर नियंत्रण (Freedom from Ego and Burnout): यशाचे श्रेय स्वतः लाटण्याचा हव्यास सुटतो आणि अपयशाने खचून जाणे थांबते; कारण सर्व परिणाम आधीच ईश्वराला अर्पण केलेले असतात.

·        पवित्र जीवनशैली (Purifying Everyday Habits): जेव्हा आपण ठरवतो की “मी जे काही खाणार किंवा करणार आहे ते ईश्वराला अर्पण करायचे आहे“, तेव्हा आपल्या हातून चुकीचे अन्न (व्यसने) खाणे किंवा वाईट कृत्य घडणे आपोआप बंद होते.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या दैनंदिन जीवनातील प्रत्येक कृतीला, आहाराला, दानाला आणि कष्टांना ईश्वरी पूजेत रूपांतरित करण्याचा सुवर्णमार्ग दाखवला आहे.