अध्याय ९ वा – श्लोक ५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील चौथ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, सर्व भूतमात्र माझ्यात वसलेले आहेत (मत्स्थानि सर्वभूतानि) परंतु मी त्यांच्यामध्ये स्थित नाही. आता या पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण बुद्धीला थक्क करून टाकणारा ‘परमोच्च तात्त्विक विरोधाभास आणि अचिन्त्य योगैश्वर्य‘ अर्जुनासमोर मांडतात. व्यावहारिक दृष्टीने विश्व ईश्वराच्या आधाराने भासत असले, तरी परमार्थ दृष्टीने ईश्वराशिवाय दुसरे काही अस्तित्वातच नाही; म्हणून भगवान म्हणतात: ‘आणि वास्तविक पाहता सर्व भूतमात्र माझ्यातही स्थित नाहीत; हे माझे अलौकिक ईश्वरी योगैश्वर्य पाहा!‘ (न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्); ‘सर्व प्राण्यांचे पोषण करणारा (भूतभृत्) आणि सर्व प्राण्यांना उत्पन्न करणारा (भूतभावनः) माझा आत्मा प्राण्यांमध्ये स्थित नाही‘ (ममात्मा भूतभावनः / न च भूतस्थः). हे अद्वैत तत्त्वज्ञानातील अत्यंत गूढ रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥

संधी विग्रह

न च मत्-स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ।

भूत-भृत् न च भूत-स्थः मम आत्मा भूत-भावनः ॥ ५ ॥

३. शब्दार्थ

·        न = नाही

·        च = आणि

·        मत्-स्थानि = माझ्यात स्थित / माझ्या आश्रयाने राहिलेली

·        भूतानि = सर्व प्राणी / संपूर्ण दृश्य विश्व

·        पश्य = पाहा (अनुभव घे / समजून घे)

·        मे = माझे

·        योगम् = योगसामर्थ्य / अचिन्त्य शक्ती

·        ऐश्वरम् = ईश्वरी / अलौकिक

·        भूत-भृत् = सर्व प्राण्यांचे पालन-पोषण करणारा / आधार देणारा

·        न = नाही

·        च = आणि

·        भूत-स्थः = प्राण्यांमध्ये स्थित असणारा (प्राण्यांच्या दोषांनी लिप्त झालेला)

·        मम = माझा

·        आत्मा = आत्मा / मूळ स्वरूप

·        भूत-भावनः = सर्व प्राण्यांना उत्पन्न करणारा / प्रकट करणारा

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “आणि वास्तविक पाहता सर्व भूतमात्र माझ्यात स्थित नाहीत; हे माझे अलौकिक ईश्वरी योगसामर्थ्य पाहा (न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्)! सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती करणारा (भूतभावनः) आणि सर्व प्राण्यांचे पालन करणारा (भूतभृत्) असूनही, माझा आत्मा प्राण्यांमध्ये स्थित (बद्ध) नाही (ममात्मा न च भूतस्थः).”

या श्लोकात मांडलेला वरवरचा विरोधाभास तीन दृष्टिकोनांतून उलगडतो:

1.      चौथ्या आणि पाचव्या श्लोकाचा समन्वय (Perspective of Reality):

o   चौथा श्लोक (व्यावहारिक सत्य): जोपर्यंत द्वैत आणि जग सत्य भासते, तोपर्यंत “सर्व जग ईश्वराच्या आधारावर आहे” (मत्स्थानि).

o   पाचवा श्लोक (पारमार्थिक सत्य): जेव्हा आत्मज्ञान होते, तेव्हा दोरीवर भासणारा साप जसा मुळात नसतोच, तद्वत परमात्मा सोडून ‘जग‘ नावाची स्वतंत्र वस्तूच अस्तित्वात नाही; मग ते ईश्वरात स्थित असणार तरी कसे? (न च मत्स्थानि).

2.      पश्य मे योगमैश्वरम् (The Divine Paradox / Maya): जगाची निर्मिती आणि पालन करत असूनही, स्वतः त्यापासून १००% अलिप्त व निर्विकार राहणे, हेच भगवंतांचे अचिन्त्य ‘योगैश्वर्य‘ (मायशक्ती) आहे.

3.      भूतभृत्, भूतभावनः परि न भूतस्थः (Sustainer yet Untouched): सूर्य सर्व जगाला प्रकाश देतो, प्राण्यांचे जीवन चालवतो; परंतु पृथ्वीवरील घाणीने किंवा चांगुलपणाने सूर्याला जसा स्पर्शही होत नाही, तसा परमात्मा संपूर्ण विश्वाला चालवूनही अलिप्त राहतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘विवर्तवादा‘चा (अधिष्ठान आणि अध्यस्त संबंधाचा) पाया आहे. ज्याप्रमाणे स्वप्नातील सृष्टी जागृत पुरुषाच्या आधाराने भासते, परंतु जागे झाल्यावर त्या स्वप्नातील विश्वाचा जागृत पुरुषाशी काहीही संबंध नसतो; तद्वत अज्ञानावस्थेत सर्व भूतमात्र माझ्यात भासतात, परंतु शुद्ध आत्मदृष्टीने पाहिल्यास माझ्यात कसलाही प्रपंच नाही (न च मत्स्थानि). हेच भगवंतांचे ‘ऐश्वर योग‘ सामर्थ्य आहे.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, ‘न च मत्स्थानि‘ म्हणजे ज्याप्रमाणे भांड्यात पाणी ठेवल्यावर भांडे पाण्याचा आधार बनते आणि पाण्याचे गुणधर्म भांड्याला लागतात, तसा ईश्वर विश्वाचा आधार नसून तो संकल्पाने संपूर्ण विश्वाचे धारण-पोषण करतो; विश्वातील कोणत्याही दोषाचा भगवंतांच्या दिव्य स्वरूपावर लवलेशही प्रभाव पडत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अचिन्त्य योगैश्वर्याचे वर्णन करताना अत्यंत अद्भूत, डोळ्यांचे पारणे फेडणाऱ्या व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था आतां दुजें एक नवल। जें ज्ञानाचें परम स्थळ। ज्यासी ‘योगैश्वर्य‘ बोलति सकळ। ईश्वराचें॥ माझिया ठायीं भूतें असती। हें बोलणें केवळ व्यावहारिक गती। परि तत्त्वदृष्टीं पाहतां चित्तीं। भूतें नाहींचि मजमाजीं॥ जैसें स्वप्नामाजीं नगर दिसे। जागे होतां कांहींचि नसे। नाना शिंपीवरी रुपें भासे। परि रूपें शिंपी न होय॥ तैसें विश्वाचा मीचि कर्ता। मीचि सकळांचा पोषिता। परि विश्वाचिया विकारांचा माथा। मज न शिवे बापा॥ जैसें सूर्याचेनि प्रकाशें जग चाले। परि जगताचेनि कर्मे सूर्य न मैळे। हें ऐश्वर्य माझें आगळें। जाणें धनंजया॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, आता ज्ञानाचे परमोच्च शिखर असणारे आणखी एक नवल ऐक, ज्याला ईश्वराचे ‘योगैश्वर्य‘ म्हणतात. सर्व भूतमात्र माझ्यात आहेत असे म्हणणे हा केवळ व्यावहारिक भाषेचा उपचार आहे; परंतु तत्त्वदृष्टीने पाहिले तर माझ्यात प्रपंच नावाची वेगळी वस्तू अस्तित्वातच नाही! ज्याप्रमाणे स्वप्नात मोठे नगर दिसते, पण जागे झाल्यावर तिथे काहीच उरत नाही; अथवा शिंपले पाहून चांदीचा भास होतो, पण त्या भासाने मूळ शिंपले कधी चांदी बनत नाही. अगदी तसेच मी संपूर्ण विश्वाचा निर्माता आहे, सर्वांचे पालन करणारा आहे; तरीही विश्वातील कोणतेही विकार मला स्पर्श करू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशाने संपूर्ण जग चालते, पण जगातील चांगल्या-वाईट कर्मांचा मळ सूर्याला लागत नाही; हेच माझे अलौकिक ईश्वरी ऐश्वर्य तू समजून घे.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात स्वतःची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि मानसिक स्वास्थ्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:

·        संस्थेचे नेतृत्व करताना अलिप्तता (Leadership with Detachment – भूतभृत् परि न भूतस्थः): टीम, कुटुंब किंवा व्यवसायाचे पालन-पोषण आणि मार्गदर्शन पूर्ण क्षमतेने करावे; परंतु स्वतःचा मानसिक तोल परिस्थितीच्या चढ-उतारांवर अवलंबून ठेवू नये.

·        भास आणि वास्तव यांतील भेद ओळखणे (Managing Perceptions): अनेकदा आपण स्वतःच्या कल्पनेने अनेक समस्या आणि चिंता निर्माण करतो (स्वप्नावत); शांत चित्ताने पाहिल्यास मूळ समस्या तितकी मोठी नसतेच (न च मत्स्थानि).

·        अखंड ऊर्जा आणि ताजेतवाने मन: जेव्हा आपण कामाचे ओझे स्वतःच्या अहंकारावर न घेता, “मी केवळ माध्यम आहे” या भावनेने काम करतो, तेव्हा थकवा किंवा तणाव जाणवत नाही.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी विश्वाची निर्मिती व पालन करूनही स्वतःचे पूर्णपणे अलिप्त आणि स्वतंत्र असणारे ‘योगैश्वर्य‘ प्रगट केले आहे.