श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या
अध्यायातील २८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या दैनंदिन जीवनातील प्रत्येक कृती, आहार, दान
आणि तप भगवंतांना अर्पण करण्याचा परम सुलभ ‘ईश्वरार्पण योग‘
शिकवला. आता या अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशी सर्व
कर्मे भगवंतांना अर्पण केल्याने साधकाला ‘प्राप्त होणारे तात्काळ फळ, कर्मबंधनातून परिपूर्ण मुक्ती आणि अंतिम भगवत्प्राप्ती‘
अर्जुनासमोर अत्यंत स्पष्ट शब्दांत मांडतात. कर्मांचा त्याग न
करताही संसाराच्या बंधनातून कसे सुटावे, हे सांगताना भगवान
म्हणतात: ‘अशा प्रकारे (सर्व कर्मे मला समर्पित केल्याने) तू शुभ आणि अशुभ फळे
देणाऱ्या कर्मबंधनांमधून पूर्णपणे मुक्त होशील‘ (शुभाशुभफलैरेवं
मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः); आणि ‘या संन्यासयोगाने युक्त चित्त
असलेला तू जिवंतपणीच सर्व विकारांतून मुक्त होऊन (विमुक्तः) थेट मलाच येऊन मिळशील‘
(संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि).
कर्मयोगाच्या माध्यमातून संन्यास आणि मुक्तीचा हा परमोच्च संगम
भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
शुभाशुभफलैरेवं
मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा
विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ २८ ॥
संधी विग्रह
शुभ-अशुभ-फलैः
एवम् मोक्ष्यसे कर्म-बन्धनैः ।
संन्यास-योग-युक्त-आत्मा
विमुक्तः माम् उपैष्यसि ॥ २८ ॥
३.
शब्दार्थ
·
शुभ-अशुभ-फलैः = अनुकूल (चांगल्या/पुण्य)
आणि प्रतिकूल (वाईट/पाप) फळे देणाऱ्या
·
एवम् = अशा प्रकारे (मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे
सर्व कर्मे मला अर्पण केल्याने)
·
मोक्ष्यसे = तू मुक्त होशील / सुटशील
·
कर्म-बन्धनैः = कर्मांच्या बंधनांमधून
(जन्म-मरणाला कारणीभूत ठरणाऱ्या कर्मपाशातून)
·
संन्यास-योग-युक्त-आत्मा = संन्यासयोगाने युक्त
अंतःकरण असलेला (संन्यास = कर्माच्या फळाचा व कर्तेपणाचा त्याग; योग = सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करून त्याच्याशी जोडलेले राहणे)
·
विमुक्तः = सर्व बंधनांतून विशेष
रूपाने मुक्त झालेला (जिवंतपणीच जीवनमुक्त झालेला)
·
माम् = मला (साक्षात सच्चिदानंद परमात्म्याला)
·
उपैष्यसि = प्राप्त होशील / येऊन
मिळशील
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! अशा
प्रकारे (सर्व कर्मे मला अर्पण केल्याने) तू शुभ आणि अशुभ फळे देणाऱ्या
कर्मबंधनांमधून पूर्णपणे मुक्त होशील (शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः);
आणि संन्यासयोगाने
युक्त अंतःकरण असलेला तू सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन थेट मलाच प्राप्त होशील
(संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि).”
या
श्लोकात कर्ममुक्तीचे आणि भगवत्प्राप्तीचे तीन मूलभूत टप्पे मांडले आहेत:
1.
शुभाशुभ फळांतून मुक्ती (Transcending Duality):
o
वाईट कर्मांनी ‘पाप‘ लागून
नरक किंवा अधोगती मिळते, तर चांगल्या कर्मांनी ‘पुण्य‘ लागून स्वर्गादी भोग मिळतात. परंतु पाप आणि पुण्य या दोन्ही
सोन्या-लोखंडाच्या बेड्याच आहेत, कारण दोन्हीमुळे पुनर्जन्म भोगावा लागतो.
o
सर्व
कर्मे ईश्वराला अर्पण केल्यावर त्या कर्मांचा कोणताही ‘लेप‘ किंवा ‘कर्मफळ‘ साधकाला लागत नाही; तो शुभाशुभ बंधनांच्या पलीकडे
जातो.
2.
संन्यासयोगयुक्तात्मा (The True Synthesis of Sannyasa and Yoga):
o ‘संन्यास‘
म्हणजे कर्म सोडून जंगलात जाणे नव्हे, तर
कर्मातील ‘अहंकार व फलासक्ती‘चा त्याग
करणे.
o ‘योग‘
म्हणजे सर्व कृती ईश्वराच्या प्रीतीसाठी करणे. या दोघांचा समन्वय
साधणारे अंतःकरण म्हणजेच ‘संन्यासयोगयुक्त चित्त‘.
3.
विमुक्तो मामुपैष्यसि (Liberation Here and Hereafter): असा साधक देहात असतानाच ‘जीवनमुक्त‘ (विमुक्तः) होतो आणि देहावसानानंतर
साक्षात परमात्म्याच्या शाश्वत धामात (माम् उपैष्यसि) एकरूप होतो.
५.
आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, कर्मे ही स्वतः बंधक नसतात,
तर कर्मामागील ‘मी कर्ता आहे‘ हा भाव बंधक असतो. जेव्हा साधक सर्व कर्मांचे अर्पण ईश्वराला करतो,
तेव्हा त्याला ‘संन्यास‘ (सर्व कर्मांच्या फलत्यागाचे सामर्थ्य) आणि ‘योग‘
(ईश्वराशी अनुसंधान) दोन्ही एकदम साध्य होतात. अशा संन्यासयोगाने
अंतःकरण पूर्ण शुद्ध होऊन ज्ञानाची प्राप्ती होते; आणि
अज्ञानाचा नाश झाल्याने मनुष्य जिवंतपणीच विमुक्त होऊन शेवटी परब्रह्माला प्राप्त
होतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांच्या कैंकर्य रूपात
(सेवेच्या भावाने) केलेली कर्मे अनादी काळापासून चालत आलेल्या पाप-पुण्याच्या
साठ्याला नष्ट करतात. अशा भक्ताला संसारातील कोणतेही प्राकृत नियम अडवू शकत नाहीत;
भगवंत त्याला स्वतःचे नित्य सान्निध्य प्रदान करतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील कर्ममुक्तीचे आणि संन्यासयोगाचे वर्णन करताना
अत्यंत मधुर, ओजस्वी
व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था मदर्पणें कर्म करितां साच। कर्माचा मळ न शिवे देख। जैसें अग्नीमाजीं पडतां बीज। अंकुर न फुटें॥ नाना विषाचें अमृत जाहलें। मग तेणें मरण
कैसें घडलें? तैसें कर्म ईश्वरीं अर्पिलें। तेव्हां बंध नुरे॥ शुभ कर्माचें
स्वर्गादिक फळ। अशुभ कर्माचें नरक केवळ। हें दोन्ही पाश अति प्रबळ। गळूनि पडती॥
तो देहींचि असतां ‘विमुक्त‘ होय। संन्यासयोगाची जोडी लाहे। आणि देहावसान होतां पाहे। माझिया स्वरूपीं
मिळे॥ जैसें
घटाचें फुटतां खापर। घटाकाश मिळे महाअंबर। तैसें माझें रूप साचार। पावे तो बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, माझ्या चरणी सर्व कर्मे अर्पण करून आचरण केले
असता, कर्माचा किंचितही मळ जिवाला लागत नाही; ज्याप्रमाणे अग्नीत भाजलेल्या बीजाला पुन्हा कधीही अंकुर फुटू शकत नाही!
अथवा विषाचे रूपांतर अमृतामध्ये झाल्यावर त्यापासून मरण कसे येणार? तद्वत कर्माचे समर्पण भगवंतांच्या चरणी झाल्यावर त्याचे कोणतेही बंधन उरत
नाही. चांगल्या कर्मांचे स्वर्गादी फळ आणि वाईट कर्मांचे नरकादी फळ—हे दोन्ही जन्म-मरणाचे भक्कम पाश स्वतःहून गळून पडतात. असा साधक शरीरात
असतानाच सर्व मोहातून ‘विमुक्त‘ होतो,
त्याला खऱ्या संन्यासयोगाची प्राप्ती होते; आणि
देहाचा अंत झाल्यावर तो थेट माझ्याच अथांग स्वरूपात विलीन होतो. ज्याप्रमाणे
पाण्याचा घडा फुटला की त्यातील लहान अवकाश (घटाकाश) क्षणात त्या महाकाय आकाशाशी
एकरूप होऊन जातो; अगदी तसेच तो साधक साक्षात माझेच मूळ रूप
बनून जातो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात कर्माचे ओझे न वाटू देता निरामय,
आनंदी आणि यशस्वी जीवन जगण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन
देतो:
·
मानसिक स्वातंत्र्याचा अनुभव (Freedom from Mental Burdens): कामाच्या यशापयशाचा अवास्तव
ताण मनावर न घेता, ‘मी माझे कर्तव्य सर्वोत्तम पद्धतीने
ईश्वराला अर्पण केले आहे‘ या भावनेने जगल्यास मन नेहमी हलके
आणि शांत राहते.
·
परिणामांच्या भीतीतून मुक्ती (Fearless Action – मोक्ष्यसे): अनेकदा लोक अपयशाच्या भीतीने नवीन
चांगले काम सुरू करत नाहीत; ईश्वरार्पण बुद्धीने काम केल्यास भीती नष्ट होते आणि कार्यक्षमता वाढते.
·
संसारात राहून अलिप्तता (Active yet Detached – संन्यासयोग): घरदार किंवा जबाबदाऱ्या सोडून पळून
जाण्याची गरज नाही; सर्व कामे शंभर टक्के प्रामाणिकपणे करत असताना केवळ अंतर्मनातून आसक्ती
सोडणे म्हणजेच खरा संन्यास आहे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व-कर्म-समर्पणातून
मिळणारी शुभ-अशुभ कर्मबंधनांची मुक्ती आणि परमोच्च भगवत्प्राप्ती स्पष्ट केली आहे.
परंतु जर भगवान अशा निष्काम भक्तांवर एवढी अथांग कृपा करतात, तर मग देवाच्या मनात
भक्तांविषयी पक्षपात आणि इतरांविषयी द्वेष असतो का? या
अत्यंत नाजूक तात्त्विक शंकेचे निरसन करताना— ‘मी सर्व प्राणिमात्रांच्या
ठिकाणी समभावाने (समान) स्थित आहे; मला कोणीही अप्रिय
(द्वेष्य) नाही आणि कोणीही अत्यंत प्रिय नाही; परंतु जे
प्रेमाने माझी भक्ती करतात, ते माझ्यात वसलेले असतात आणि
मीसुद्धा त्यांच्यामध्ये प्रगट असतो (समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न
प्रियः / ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्)‘—
या भगवंतांच्या परमोच्च समत्वाचे आणि भक्तांमधील प्रेममय
सान्निध्याचे रहस्य भगवान पुढील एकोणतीसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.