श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या
अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चौथ्या व पाचव्या श्लोकांत भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या अचिन्त्य ईश्वरी
योगैश्वर्याचे तात्त्विक व गूढ वर्णन केले—की सर्व जग माझ्यात वसलेले असूनही मी त्यांच्यात नाही आणि तत्त्वतः तेही
माझ्यात नाहीत. हा सूक्ष्म विरोधाभास सामान्य मानवी बुद्धीला सहजतेने आकलन व्हावा
म्हणून भगवान श्रीकृष्ण या सहाव्या श्लोकात ‘आकाश आणि वायूचा जगातील
सर्वांत सुंदर, निसर्गसिद्ध व स्पष्ट दृष्टांत‘
अर्जुनासमोर ठेवतात. ईश्वराचे सर्वव्यापकत्व आणि त्याचे परिपूर्ण
अलिप्तत्व एकाच वेळी कसे शक्य आहे, हे उलगडताना भगवान
म्हणतात: ‘ज्याप्रमाणे सर्वत्र संचार करणारा प्रचंड महावायू नित्य आकाशातच स्थित
असतो (तरीही आकाशाला
किंचितही मलीन वा बद्ध करत नाही)‘ (यथाकाशस्थितो
नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्); ‘तसेच सर्व भूतमात्र माझ्यातच
वसलेले आहेत (आणि मी त्यांच्यापासून पूर्ण अलिप्त आहे) हे तू नीट समजून घे‘
(तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय). हा अद्वैताचा मूर्तिमंत दृष्टांत भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यथाकाशस्थितो
नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि
भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥
संधी विग्रह
यथा
आकाश-स्थितः नित्यम् वायुः सर्वत्र-गः महान् ।
तथा सर्वाणि
भूतानि मत्-स्थानि इति उपधारय ॥ ६ ॥
३. शब्दार्थ
·
यथा = ज्याप्रमाणे
·
आकाश-स्थितः = आकाशात स्थित असणारा /
आकाशाच्या पोकळीत राहणारा
·
नित्यम् = नित्य / नेहमी / अखंड
·
वायुः = वायू / वारा
·
सर्वत्र-गः = सर्वत्र संचार करणारा /
चहूबाजूंना वाहणारा
·
महान् = महान / प्रचंड / बलवान
·
तथा = त्याचप्रमाणे
·
सर्वाणि = सर्वच्या सर्व
·
भूतानि = भूतमात्र / प्राणिमात्र व
संपूर्ण चराचर विश्व
·
मत्-स्थानि = माझ्यात स्थित आहेत /
माझ्या आश्रयाने राहिलेली आहेत
·
इति = असे
·
उपधारय = समजून घे / अंतःकरणात
निश्चयपूर्वक धारण कर
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे
सर्वत्र संचार करणारा बलवान महावायू अखंड आकाशातच स्थित असतो (यथाकाशस्थितो नित्यं
वायुः सर्वत्रगो महान्); तद्वतच सर्व भूतमात्र माझ्यातच स्थित आहेत हे
तू नीट समजून घे (तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय).”
या
श्लोकातील आकाश-वायूच्या दृष्टान्तातून तीन अत्यंत मूलभूत सिद्धांत लख्खपणे प्रगट
होतात:
1.
आश्रय आणि आश्रित संबंध (The All-Accommodating Space): वायूचा जन्म आकाशात होतो,
वायू आकाशातच वाहतो आणि शेवटी आकाशातच शांत होतो. वायूला
आकाशाव्यतिरिक्त स्वतंत्र अस्तित्व नसते. तद्वत सर्व सृष्टी परमात्म्यातच निर्माण
होते, राहते आणि लीन होते.
2.
असंसर्ग / अलिप्तता (Total Non-Attachment): महावायू कितीही वेगाने वाहिला,
चक्रीवादळ निर्माण झाले किंवा तो सुगंध-दुर्गंध वाहून नेणारा असला,
तरी आकाशाला त्याचा कोणताही मळ लागत नाही; आकाश
निर्लेप आणि अथांग राहते. तसेच जगातील सुख-दुःख, पाप-पुण्य
किंवा उत्पत्ती-नाशाचा परमात्म्यावर किंचितही प्रभाव पडत नाही.
3.
उपधारय (Contemplate and Realize): भगवान अर्जुनाला सांगतात की,
केवळ बौद्धिक चर्चा न करता हा निसर्गाचा नियम स्वतःच्या अंतःकरणात
खोलवर उतरवून (उपधारय) जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन विकसित कर.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा दृष्टांत मागील दोन
श्लोकांतील गूढ सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतो. ज्याप्रमाणे आकाशाशी वायूचा कोणताही
भौतिक संयोग किंवा लेप होत नाही (आकाश असंग आहे), तद्वत
परमात्मा संपूर्ण विश्वाचा अधिष्ठान-आधार असूनही नाम-रूपांच्या विकारांनी सर्वथा
अस्पर्शित राहतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आकाश जसे वायूच्या सर्व
गतीला स्वतःच्या संकल्पाने सामावून घेते, तसेच सर्व
प्राणिमात्र भगवंतांच्या अधीन राहून कार्य करतात; परंतु
भगवंतांचे मूळ दिव्य स्वरूप या सर्व प्राकृत विकारांपासून नित्य मुक्त असते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील आकाश आणि वायूच्या अद्भूत दृष्टान्ताचे वर्णन
करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था आकाशाचिया उदरीं। जैसा महावायु सर्वत्र संचारी। प्रचंड वेगेमंत यापरी। फिरतसे बापा॥ परि त्या वायूचेनि वहनें साच। आकाश किंचितही
न मळे देख। नाना
वायूच्या गतीसंगे देख। आकाश न चले॥ आकाशामाजीं वायूचा जन्मू। आकाशामाजीं तयाचा
विश्रामू। परि
आकाश न पावे तयाचा संसर्गू। अलिप्तपणें॥ तैसें माझिया व्यापक स्वरूपीं। सकळ भूतजात
असे कल्पिं। परि
मी न लिंपें तयांच्या पापीं। अथवा पुण्ये॥ हा दृष्टांत चित्तीं धरीं। माझें ऐश्वर्य
अंतरीं विचारीं। संसाराचिया
पसारीं। अलिप्त मी॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, ज्याप्रमाणे अथांग आकाशाच्या पोटात प्रचंड वेगाने
वाहणारा महावायू सर्वत्र मुक्तपणे संचार करतो; परंतु त्या
वाऱ्याच्या वाहण्याने आकाशाला किंचितही मळ लागत नाही किंवा वारा वाहतो म्हणून आकाश
जागेवरून हलत नाही! आकाशातच वाऱ्याचा जन्म होतो आणि आकाशातच तो विसावतो, तरीही आकाश वाऱ्याच्या संपर्काने पूर्णपणे अलिप्त राहते. अगदी तसेच माझ्या
व्यापक चैतन्यस्वरूपात सर्व प्राणिमात्र वसलेले आहेत; परंतु
मी त्यांच्या पाप किंवा पुण्याच्या विकारांनी कधीही लिप्त होत नाही. हा दृष्टांत
तू चित्तात पक्का धरून ठेव आणि या संसाराच्या पसाऱ्यात माझे हे अलिप्त ऐश्वर्य नीट
समजून घे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात मानसिक स्थैर्य, आंतरिक शांतता आणि नातेसंबंधांमध्ये परिपक्वता आणण्यासाठी हा श्लोक
सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:
·
आकाशासारखे विशाल आणि अलिप्त मन (Cultivating Space-like Mind): दैनंदिन जीवनात अनेक मते,
टीका, वाद किंवा तणावाचे वारे (वायू) वाहत
असतात; आपले मन आकाशासारखे शांत व विशाल ठेवल्यास बाहेरील
वादळे आपल्याला अस्वस्थ करू शकत नाहीत.
·
समाजात राहूनही स्वतःचे पावित्र्य जपणे (Living Unstained): आपण कोणत्याही वातावरणात काम
करत असलो, तरी आजूबाजूच्या नकारात्मकतेचा मळ स्वतःच्या
चारित्र्याला व मनाला लागू न देणे.
·
परिस्थितीचे साक्षीदार होणे (The Witness Attitude): जीवनातील घडामोडींकडे घाबरून
पाहण्यापेक्षा, आकाशाप्रमाणे साक्षीभावाने (Observer)
पाहून शांतपणे योग्य निर्णय घेणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आकाश आणि वायूच्या अद्भूत
दृष्टान्तातून सृष्टीचा आधार असूनही स्वतःचे संपूर्ण अलिप्तत्व स्पष्ट केले आहे.
आता यानंतर सृष्टीच्या महाप्रलयाच्या वेळी हे सर्व प्राणिमात्र
नेमके कुठे जातात आणि पुन्हा नवीन कल्पामध्ये त्यांची निर्मिती कशी होते— ‘हे कुंतीपुत्रा! कल्पान्ताच्या (महाप्रलयाच्या) वेळी सर्व भूतमात्र माझ्या
मूळ प्रकृतीमध्ये विलीन होतात; आणि कल्पारंभी (सृष्टीच्या
सुरुवातीला) मी पुन्हा त्यांना स्वतःच्या सामर्थ्याने प्रगट करतो (सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् / कल्पक्षये
पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्)‘— या
वैश्विक चक्राचे रहस्य भगवान पुढील सातव्या श्लोकात मांडणार आहेत.