अध्याय ९ वा – श्लोक ९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील आठव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, मी माझ्या मूळ प्रकृतीचा आश्रय घेऊन या संपूर्ण भूतग्रामाला त्यांच्या कर्मांनुसार पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो. यावर स्वाभाविकपणे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, जर परमात्मा एवढ्या अथांग विश्वाची निर्मिती, पालन आणि प्रलय अशी प्रचंड कर्मे करतो, तर मग त्याला त्या कर्मांची फळे, विषमता किंवा पाप-पुण्याची बंधने का लागत नाहीत? या अत्यंत मूलभूत तात्त्विक शंकेचे निरसन करताना भगवान श्रीकृष्ण या नवव्या श्लोकात ‘ईश्वराचे परिपूर्ण अकर्तृत्व आणि साक्षीभाव‘ (The Divine Detachment and Transcendence) स्पष्ट करतात. भगवान म्हणतात: ‘हे धनंजया (अर्जुना)! उदासीन (तटस्थ) पुरुषाप्रमाणे अलिप्त बसलेल्या आणि त्या कर्मांमध्ये किंचितही आसक्ती नसलेल्या मला ही सृष्टीची कोणतीही कर्मे बांधू शकत नाहीत‘ (न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय / उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु). हा ईश्वराच्या अलिप्ततेचा महासिद्धांत भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।

उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९ ॥

संधी विग्रह

न च माम् तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।

उदासीन-वत् आसीनम् असक्तम् तेषु कर्मसु ॥ ९ ॥

३. शब्दार्थ

·        न = नाही

·        च = आणि

·        माम् = मला (साक्षात परमात्म्याला)

·        तानि = ती (सृष्टीच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि लयाची)

·        कर्माणि = कर्मे

·        निबध्नन्ति = बांधू शकतात / बंधनात पाडू शकतात

·        धनञ्जय = हे धनंजया (हे संपत्ती जिंकणाऱ्या अर्जुना!)

·        उदासीन-वत् = उदासीन पुरुषाप्रमाणे / तटस्थ व्यक्तीप्रमाणे (साक्षीरूपाने)

·        आसीनम् = बसलेल्या / स्थित असणाऱ्या

·        असक्तम् = आसक्ती नसलेल्या / पूर्णपणे अलिप्त असलेल्या

·        तेषु = त्या

·        कर्मसु = कर्मांमध्ये

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे धनंजया! त्या सृष्टीच्या सर्व कर्मांमध्ये आसक्ती नसलेल्या (असक्तं तेषु कर्मसु) आणि उदासीनासारख्या (तटस्थ साक्षीदाराप्रमाणे) स्थित असणाऱ्या मला (उदासीनवदासीनम्), ही उत्पत्ती-प्रलयाची कर्मे किंचितही बांधू शकत नाहीत (न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति).”

या श्लोकात कर्मबंधनापासून मुक्तीचे तीन मूलभूत ईश्वरी रहस्ये उलगडली आहेत:

1.      उदासीनवदासीनम् (The Neutral Witness):

o   ‘उदासीन‘ म्हणजे आळशी किंवा निष्क्रीय नव्हे; तर ‘उत् + आसीन‘ (वर बसलेला / सर्वांच्या पलीकडे तटस्थ राहिलेला साक्षीदार).

o   ज्याप्रमाणे दोन लोकांच्या वादात किंवा खेळात तटस्थ पंच (न्यायाधीश) केवळ साक्षी राहतो आणि त्याच्यावर जय-पराजयाचा परिणाम होत नाही; तद्वत परमात्मा या विश्वाचा अलिप्त साक्षी आहे.

2.      असक्तं तेषु कर्मसु (Absolute Non-Attachment): कर्माचे बंधन कर्मामुळे लागत नसते, तर कर्माच्या मागे असणाऱ्या ‘मी-पणा‘ (अहंकार) आणि ‘फळाची आसक्ती‘ (कामना) यामुळे लागते. परमात्म्यामध्ये अहंकार आणि फलाकांक्षा दोन्ही नसल्याने कर्मे त्याला स्पर्शही करत नाहीत.

3.      न मां निबध्नन्ति (Ever-Free Divine Nature): सूर्य जसा जगातील सर्व व्यवहारांना प्रकाश देतो, तरीही त्या व्यवहारांच्या पाप-पुण्याने बांधला जात नाही; तद्वत परमात्मा अखंड मुक्तच राहतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘उदासीनवत्‘ म्हणजे ज्याच्यात स्वतःचा कोणताही स्वार्थ किंवा राग-द्वेष नाही. परमात्मा कूटस्थ, नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त स्वभाव असणारा आहे. विषमता किंवा दुःखाचे कारण जीवांची स्वतःची पूर्वकर्मे आहेत, ईश्वर केवळ प्रकृतीचा अधिष्ठान-प्रकाशक आहे. त्यामुळे कर्तृत्वाभिमान आणि फलासक्ती नसल्याने ईश्वराला कोणतेही कर्म बांधत नाही (न निबध्नन्ति). साधकानेही याच साक्षीभावाचा अंगीकार करून कर्मबंधनातून मुक्त व्हावे.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील जीवांचे जन्म, सुख आणि दुःख हे त्यांच्या स्वतःच्या अनादी कर्मांचे फळ असते. परमात्मा जीवांवर दया करून त्यांना केवळ कर्मांचे फळ भोगण्याचे क्षेत्र (सृष्टी) उपलब्ध करून देतो; म्हणून ईश्वरावर पक्षपाताचा किंवा क्रूरतेचा कोणताही दोष लागू पडत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या साक्षीभावाचे आणि अलिप्ततेचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था मी विश्वरचना करितों साच। परि कर्माचा मळ न शिवे मज देख। जैसें घरात दिवटी लाविली एक। तेथ साक्षी दिवा॥ दिव्याचेनि प्रकाशें व्यापार चाले। कोणी ग्रंथ वाची कोणी चोरी करी भले। परि पाप-पुण्य दिव्यासी न लपे। उदासीनपणें॥ नाना न्यायाधीशापुढें न्याय चाले। तो दोघांचें भांडण साहे भले। परि एकाचा पक्ष न घे उरीं आले। तटस्थ चित्तीं॥ तैसें गुण-प्रकृतीचेनि बळें। हे विश्व उसळे आणि मावळे। परि मी अलिप्त असें निराळें। आकाशापरी॥ मज कर्माची आसक्ती नाहीं। कर्तृत्वाचा वाराही न शिवे पाहीं। म्हणोनि बंधन मज काहीं। उरेचि ना बापा॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, मी या संपूर्ण विश्वाची रचना करतो हे खरे असले, तरी त्या कर्मांचा मळ मला किंचितही शिवत नाही. ज्याप्रमाणे घरामध्ये दिवा लावला असता, तो केवळ साक्षीदार बनून राहतो; त्या दिव्याच्या प्रकाशात कोणी वेद-ग्रंथ वाचतो तर कोणी चोरी करतो; परंतु त्या पाप किंवा पुण्याचा लवलेशही दिव्याला लागत नाही! अथवा न्यायालयात बसलेला न्यायाधीश दोघांचे भांडण ऐकतो, पण स्वतः तटस्थ राहून न्याय करतो; अगदी तसेच प्रकृतीच्या गुणांच्या बळाने हे विश्व उसळते आणि मावळते, परंतु मी आकाशाप्रमाणे पूर्ण अलिप्त असतो. मला कर्मांची कोणतीही आसक्ती नाही आणि कर्तृत्वाचा वाराही मला शिवत नाही; म्हणूनच मला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या, जबाबदाऱ्यांच्या ओझ्याखाली दबलेल्या आणि तणावग्रस्त मानवी मनासाठी हा श्लोक कर्ममुक्तीचा सर्वोच्च मंत्र देतो:

·        साक्षीभावाने काम करणे (Witness Mindset – उदासीनवत्): कुटुंबात किंवा कार्यालयात काम करताना सर्व जबाबदाऱ्या शंभर टक्के पार पाडाव्यात; परंतु परिणामांचा स्वतःच्या मनावर ताण न घेता आंतरिक शांतता (तटस्थता) जपणे.

·        फळातील आसक्ती सोडणे (Freedom from Outcome Bias – असक्तम्): कामात पूर्ण झोकून द्यावे, पण “माझ्या मनासारखेच झाले पाहिजे” हा अट्टहास सोडल्यास नैराश्य आणि चिंतेचे बंधन कधीही निर्माण होत नाही.

·        दोषारोपांपासून मुक्ती: संकटे किंवा अनपेक्षित बदल आल्यावर परिस्थितीला किंवा देवाला दोष देण्यापेक्षा, स्वतःची शांतता टिकवून योग्य कृतीवर भर देणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या नवव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःचे ‘उदासीनवत्‘ (साक्षीरूप) आणि ‘असक्त‘ (अनासक्त) स्वरूप स्पष्ट करून कर्मांच्या निर्लेपतेचे रहस्य मांडले आहे.