श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या
अध्यायातील ३ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
या परमोच्च आत्मज्ञानाची ‘राजविद्या, राजगुह्य, पवित्र,
प्रत्यक्ष अनुभवास येणारे आणि आचरण्यास अत्यंत सुलभ‘ अशी सात अलौकिक वैशिष्ट्ये सांगितली. यावर स्वाभाविकपणे असा प्रश्न
उपस्थित होतो की, जर हे ज्ञान एवढे सोपे, पवित्र आणि आनंददायी आहे, तर मग जगातील सर्व माणसे
याचा लाभ घेऊन मुक्त का होत नाहीत? लोक या दुःखमय संसारात का
खितपत पडतात? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर देताना
भगवान श्रीकृष्ण या तिसऱ्या श्लोकात ‘श्रद्धेचा अभाव (अश्रद्धा) हेच संसारातील
जन्म-मरणाचे मूळ कारण आहे‘ हे उलगडून
दाखवतात. भगवान सांगतात: ‘हे परंतप अर्जुना! या धर्मयुक्त आत्मज्ञानावर ज्यांची श्रद्धा नाही असे
पुरुष मला प्राप्त न होता‘ (अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य
परन्तप / अप्राप्य मां), ‘या मृत्यूने भरलेल्या संसाराच्या महामार्गावर
पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात परत येतात‘ (निवर्तन्ते
मृत्युसंसारवर्त्मनि). श्रद्धेचे महत्त्व
आणि अश्रद्धेची शोकांतिका भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२.
मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अश्रद्दधानाः
पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां
निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ३ ॥
संधी विग्रह
अश्रद्दधानाः
पुरुषाः धर्मस्य अस्य परम्-तप ।
अप्राप्य
माम् निवर्तन्ते मृत्यु-संसार-वर्त्मनि ॥ ३ ॥
३. शब्दार्थ
·
अश्रद्दधानाः = श्रद्धारहित असणारे /
ज्यांचा विश्वास व निष्ठा नाही असे
·
पुरुषाः = माणसे / अज्ञानी जन
·
धर्मस्य = या धर्माचे / भागवत धर्माचे
/ आत्मज्ञानाचे
·
अस्य = या (मागील श्लोकात सांगितलेल्या राजविद्येचे)
·
परन्तप = हे परंतपा (शत्रूंना ताप
देणाऱ्या हे अर्जुना!)
·
अप्राप्य = प्राप्त न होता / न मिळवता
·
माम् = मला (साक्षात परमानंदस्वरूप परमात्म्याला)
·
निवर्तन्ते = परत येतात / पुन्हा फेऱ्यात
अडकतात
·
मृत्यु-संसार-वर्त्मनि = मृत्यूयुक्त संसाराच्या
वाटेवर (जन्म आणि मृत्यूच्या अखंड चक्रात)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे परंतप अर्जुना! या ज्ञानरूप धर्मावर श्रद्धा नसलेली माणसे
(अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य), माझ्या मूळ स्वरूपाला प्राप्त न होता
(अप्राप्य मां), या
मृत्यूने भरलेल्या संसाराच्या चक्रव्यूहात पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्यासाठी परत
येतात (निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि).”
या श्लोकात मानवाच्या अधोगतीचे मूळ कारण तीन
सूत्रांत स्पष्ट केले आहे:
1.
अश्रद्दधानाः (The Tragedy of Doubt and Cynicism): ‘अश्रद्धा‘ म्हणजे केवळ नास्तिक असणे नव्हे, तर सत्याची जाणीव
होऊनही संशय, अहंकार किंवा आळसामुळे त्यावर अढळ निष्ठा न
ठेवणे. श्रद्धा नसेल तर अमृतही विष वाटते आणि समोर असलेले रत्नही दगड वाटते.
2.
अप्राप्य माम् (Missing the Ultimate Treasure): परमात्मा हा प्रत्येकाच्या
हृदयात अत्यंत जवळ असूनही, केवळ अश्रद्धेच्या पडद्यामुळे
मनुष्य त्या परमानंदाला मुकतो (अप्राप्य).
3.
मृत्युसंसारवर्त्मनि निवर्तन्ते (Trapped in the Loop of Samsara): जो आत्मज्ञानाचा प्रकाशमय
मार्ग स्वीकारत नाही, तो आपोआपच वासनांच्या आणि कर्मांच्या
अधीन होऊन जन्म, म्हातारपण, रोग आणि
मृत्यूच्या या भयावह वाटेवर (वर्त्मनि) अनंत काळ फिरत राहतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘धर्मस्य अस्य‘ म्हणजे हा जो आत्मसाक्षात्कार देणारा सर्वश्रेष्ठ मोक्षधर्म सांगितला आहे,
त्यावर ज्या विवेकशून्य मानवांची श्रद्धा नसते; ते स्वतःचे अहित करून घेतात. ते साक्षात सच्चिदानंद स्वरूप असलेल्या
ईश्वराला (माम्) न मिळवता, मरणोत्तर जन्म आणि जन्मानंतर मरण
अशा ‘मृत्युसंसारवर्त्मनि‘ चक्रात सतत
भ्रमण करत राहतात.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचे स्वरूप आणि
त्यांची सुलभ भक्ती हे सत्य असूनही जे संशयामुळे भगवंतांवर विश्वास ठेवत नाहीत,
त्यांना भगवंतांचा अनुग्रह लाभत नाही. परिणामी, ते पुन्हा पुन्हा प्राकृत जगात अधोगतीला जातात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
अश्रद्धेच्या दुर्दैवाचे वर्णन करताना अत्यंत मार्मिक, हृदयस्पर्शी रसाळ
ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें पार्था सुवासाचिया आवडी। जैशी
कमळापाशीं भ्रमराची जोडी।
परि चिखलांत असती बेडूक
बापुडी। तयां कळा न कळे॥ नाना
डोळ्यां असंतां मोतीं बांधिलें। परि अंधळ्यासी काय उपयोगा आलें? तैसें
माझें रूप सर्वत्र भरलें। परि अश्रद्धेसी न दिसे॥ जयाचिया अंतरीं श्रद्धा नुपजे। जो संशयाचेनि
पाशें बांधिजे। तो
या मोक्षमार्गातें नेणे सहजे। अभाग्यासारिखा॥ तो मज न पावे गा धनंजया। पुनरपि संसाराचिया
यातना सया। भोगीत
फिरे जन्म-मृत्यूचिया। आवर्तामाजीं॥ जैसें घाण्याचे बैल फिरती। अखंड चालती परि
तेथचि असती। तैशी
अश्रद्धांची गती। होय बापा॥
माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, ज्याप्रमाणे
कमळातील मधुर मकरंदाचा आस्वाद घेण्यासाठी भुंगा धावून येतो, पण
त्याच कमळाच्या मुळाशी चिखलात राहणाऱ्या बेडकाला त्या सुवासाचे काहीच मोल नसते;
अथवा एखाद्या अंध व्यक्तीच्या पदराला अमूल्य मोती बांधले तरी त्याला
त्याचा काहीच उपयोग होत नाही— तद्वत माझे दिव्य स्वरूप
सर्वत्र भरलेले असूनही अश्रद्ध माणसाला ते कधीही दिसत नाही. ज्याच्या अंतःकरणात
श्रद्धा प्रगट होत नाही आणि जो संशयाच्या जाळ्यात अडकलेला आहे, तो अत्यंत अभागी होऊन या मोक्षमार्गाला मुकतो. तो मला कधीही प्राप्त करू
शकत नाही; आणि पुन्हा संसाराच्या जन्म-मृत्यूच्या चक्रव्यूहात
भरकटत राहतो. ज्याप्रमाणे घाण्याचा बैल डोळ्यांवर झापड लावून दिवसभर अखंड चालतो,
पण शेवटी जिथून निघाला तिथेच उभा राहतो; अगदी
तशीच अवस्था या अश्रद्ध जीवांची होते.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या संशयग्रस्त, अविश्वासू आणि दिशाहीन मानवी
मनाला सावरण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च मानसशास्त्रीय तत्त्वज्ञान देतो:
·
श्रद्धा हेच प्रगतीचे इंधन (Faith as the Foundation of Growth): आयुष्यात शिक्षण, नातेसंबंध, व्यवसाय किंवा साधना यांपैकी काहीही
यशस्वी करायचे असेल, तर स्वतःवर, आपल्या
ध्येयावर आणि चांगुलपणावर दृढ श्रद्धा (Faith) असणे ही पहिली
अट आहे.
·
अति-संशयाचा धोका (The Cost of Chronic Skepticism): प्रत्येक चांगल्या गोष्टीत
केवळ संशय किंवा नकारात्मकता शोधणारा माणूस संधी गमावून बसतो आणि स्वतःच्याच
विचारांच्या चक्रात (मृत्युसंसार) अडकून पडतो.
·
सत्याचा प्रत्यक्ष स्वीकार: जीवनातील उच्च मूल्यांना केवळ
बौद्धिक युक्तिवाद न बनवता, संपूर्ण निष्ठेने आपल्या रोजच्या आचरणात आणणे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तिसऱ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी अश्रद्धेची शोकांतिका सांगून आत्मज्ञानासाठी श्रद्धेची नितांत
आवश्यकता प्रतिपादित केली आहे.
आता अर्जुनाची श्रद्धा दृढ झाल्यावर, भगवान श्रीकृष्ण स्वतःच्या
त्या अगाध, विस्मयकारक आणि विश्वव्यापी स्वरूपाचे प्रत्यक्ष
दर्शन शब्दांत घडवण्यास प्रारंभ करतात— ‘माझ्या अव्यक्त रूपाने हे संपूर्ण विश्व
आतून-बाहेरून व्यापलेले आहे; सर्व भूतमात्र माझ्यात वसलेले
आहेत, परंतु मी मात्र त्या प्राण्यांमध्ये लिप्त नाही (मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि
न चाहं तेष्ववस्थितः)‘— या संपूर्ण
गीतेतील सर्वाधिक तात्त्विक आणि गूढ अशा ‘अद्वैत संबंधा‘चे रहस्य भगवान पुढील चौथ्या श्लोकात मांडणार आहेत.