श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या
अध्यायातील २९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, जे भक्त सर्व कर्मे मला
अर्पण करतात, ते कर्मबंधनातून मुक्त होऊन मलाच प्राप्त
होतात. यावर साहजिकच असा प्रश्न किंवा शंका उपस्थित होऊ शकते की, जर परमात्मा केवळ भक्तांनाच मुक्ती देतो आणि इतरांना संसारात ठेवतो,
तर मग ईश्वराच्या मनात काही पक्षपात आहे का? भक्तांवर
विशेष प्रेम आणि इतरांविषयी द्वेष असा भेद देवाच्या ठायी असतो का? या अत्यंत महत्त्वाच्या व नाजूक तात्त्विक शंकेचे निरसन करताना भगवान
श्रीकृष्ण या एकोणतीसाव्या श्लोकात ‘ईश्वराचे परमोच्च समत्व आणि भक्तांशी असणारा नैसर्गिक प्रेममय संबंध‘
अर्जुनासमोर अत्यंत रसाळ शब्दांत उलगडून दाखवतात. भगवान म्हणतात: ‘मी सर्व प्राणिमात्रांच्या
ठिकाणी समभावाने (समान) स्थित आहे; मला कोणीही द्वेष्य
(शत्रू/अप्रिय) नाही आणि कोणी प्रिय (पक्षपाताने लाडका) नाही‘ (समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः); ‘परंतु जे प्रेमाने माझी भक्ती
करतात, ते माझ्यात वसलेले असतात आणि मीसुद्धा त्यांच्यामध्ये
विशेष रूपाने प्रगट असतो‘ (ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते
तेषु चाप्यहम्). ईश्वराचा निर्लेप न्याय आणि
भक्तीचे अद्वैत रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
समोऽहं
सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु
मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ २९ ॥
संधी विग्रह
समः अहम्
सर्व-भूतेषु न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु
माम् भक्त्या मयि ते तेषु च अपि अहम् ॥ २९ ॥
३. शब्दार्थ
·
समः = समभावाने स्थित / समान / निःपक्षपाती
·
अहम् = मी (साक्षात परमात्मा)
·
सर्व-भूतेषु = सर्व प्राणिमात्रांमध्ये /
समस्त चराचरामध्ये
·
न = नाही
·
मे = मला
·
द्वेष्यः = अप्रिय / ज्याच्यावर द्वेष
करावा असा
·
अस्ति = आहे
·
न = नाही
·
प्रियः = प्रिय / पक्षपाताने आवडता
·
ये = जे (भक्तजन)
·
भजन्ति = भजतात / अनन्य प्रेमाने
उपासना करतात
·
तु = परंतु / मात्र
·
माम् = माझी / मला
·
भक्त्या = भक्तीने / निष्काम
प्रेमभावाने
·
मयि = माझ्यात
·
ते = ते (सर्व भक्त)
·
तेषु = त्यांच्यामध्ये
·
च = आणि
·
अपि = सुद्धा
·
अहम् = मी (साक्षात प्रगट असतो)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! मी सर्व
प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी समभावाने (समान) व्यापक आहे; मला कोणीही अप्रिय (द्वेष्य)
नाही आणि कोणी विशेष प्रिय नाही (समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः);
परंतु जे प्रेमाने
माझी भक्ती करतात,
ते माझ्यात स्थित असतात आणि मीसुद्धा त्यांच्यामध्ये प्रगट असतो (ये
भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्).”
या
श्लोकात ईश्वराचे समत्व आणि भक्तीचा नैसर्गिक न्याय तीन सूत्रांत स्पष्ट होतो:
1.
समोऽहं सर्वभूतेषु (Absolute Divine Impartiality): परमात्मा म्हणजे आकाशातील
सूर्यासारखा किंवा अग्नीसारखा आहे. सूर्य सर्वांवर सारखाच प्रकाश देतो; अग्नी सर्वांना सारखीच उष्णता देतो. ईश्वराच्या मनात कोणाविषयीही राग वा
लोभ, द्वेष वा पक्षपात नसतो.
2.
ये भजन्ति तु मां भक्त्या (The Power of Devotion / Receptivity):
o जरी सूर्य
सर्वांवर सारखाच तळपत असला, तरी जो घराची खिडकी उघडी ठेवतो त्याच्याच घरात प्रकाश येतो; ज्याने दरवाजे बंद ठेवले त्याच्या घरात अंधार राहतो. यात सूर्याचा काहीही
दोष नसतो.
o तसेच, जे अंतःकरणाचे कवाड उघडून
ईश्वराला प्रेमाने आळवतात, त्यांनाच ईश्वरी कृपेची अनुभूती
येते.
3.
मयि ते तेषु चाप्यहम् (Mutual Divine Abidance): भक्त आणि भगवंत यांच्यात
आरशासारखे नाते असते. भक्त जेव्हा भगवंतांवर प्रेम करतो, तेव्हा
भगवंत स्वतःला भक्ताच्या अधीन करून त्याच्या हृदयात सगुण-साकार रूपात प्रगट होतात.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, अग्नीप्रमाणे परमात्मा स्वतः
निर्विकार आणि समस्वभाव आहे. जो अग्नीजवळ जातो, त्यालाच ऊब
मिळते आणि जो दूर राहतो त्याला थंडी वाजते; यात अग्नीचा
कोणताही पक्षपात नसतो. तसेच जे अज्ञानाने दूर राहतात ते संसारात राहतात, आणि जे ‘भक्त्या‘ म्हणजे
प्रेमाने परमात्म्याचे ध्यान करतात, ते परमात्म्यात वास
करतात आणि परमात्मा त्यांच्या अंतःकरणात ज्ञानरूपाने प्रगट होतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंत हे सर्वांचे सम सुहृद
आहेत. परंतु भक्तांच्या उत्कट प्रेमामुळे भगवंत भक्तांना स्वतःचे प्राण मानतात.
भक्त भगवंतांशिवाय राहू शकत नाही आणि भगवंत भक्तांशिवाय राहू शकत नाहीत; हा प्रेमाचा स्वाभाविक परस्परावलंबन धर्म आहे, पक्षपात
नव्हे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या समत्वाचे आणि भक्तीच्या न्यायाचे वर्णन
करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था मी सर्व भूतांसी सम असें। माझिया ठायीं विषमत्व नसे। जैसें आकाशीं सूर्य बिंब प्रकाशे। सकळ लोकां॥ तो रायाचिया मंदिरांत फांके। आणि
दरिद्रियाचिया झोपडीसही देखे। तेथ लहान-थोर न शके। भेद करूं॥ नाना
उदक तृषा हरूं पाहे। तो गाईसी वाघासी सारिखा वाहे। तैसें माझें व्यापकपण आहे। सकळां ठायीं॥ परि जे अनन्य प्रेमें मज भजती। माझिया
स्वरूपीं चित्त ठेविती। ते
माझिया हृदयीं वसती। मी तयांमाजीं॥ जैसें आरशापुढें उभें ठाकावें। तैसें
प्रतिबिंबित मुख पाहावें। माझा
भक्तांशीं संबंध जाणावें। यापरी बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, मी सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी समभावाने भरून
राहिलो आहे; माझ्यात कसलाही पक्षपात किंवा भेद नाही.
ज्याप्रमाणे आकाशातील सूर्य संपूर्ण जगाला सारखाच प्रकाश देतो—तो राजाच्या महालात जसा तळपतो, तसाच तो गरिबाच्या
झोपडीवरही समान कृपेने प्रकाश पाडतो; तिथे तो लहान-मोठा असा
भेद करत नाही! अथवा पाण्याचा प्रवाह जसा गाय आणि वाघ दोघांचीही तहान सारखीच भागवतो;
तद्वत माझे व्यापक चैतन्य सर्वांच्या अंतर्यामी सारखेच आहे. परंतु
जे अत्यंत अनन्य प्रेमाने माझी भक्ती करतात आणि आपले चित्त माझ्यात विलीन करतात,
ते माझ्या हृदयात वास करतात आणि मी त्यांच्या हृदयात प्रगट होतो.
ज्याप्रमाणे आपण आरशासमोर उभे राहिलो की आपलेच सुंदर रूप आपल्याला स्पष्ट दिसते;
तद्वत माझ्या भक्तांशी असणारे माझे हे अद्वैत नाते तू ओळखून घे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात स्वतःच्या दृष्टिकोनात समत्व आणण्यासाठी आणि चांगल्या संबंधांची जपणूक
करण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:
·
समदृष्टी आणि निःपक्षपाती आचरण (Cultivating Equanimity – समोऽहम्): कुटुंब, कार्यालय किंवा समाजात काम
करताना जात, पात, धर्म किंवा आर्थिक
स्थितीवरून कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांना समान न्यायाने व प्रेमाने वागवणे.
·
ग्रहणक्षमता वाढवणे (Opening Up to Positivity): निसर्गात किंवा ईश्वराच्या
दरबारात ज्ञानाची व संधींची कमतरता नाही; आपण आपले मन
पूर्वग्रहमुक्त (खिडकी उघडी) ठेवले, तरच आपल्याला प्रगतीचा
प्रकाश मिळतो.
·
परस्पर विश्वासाचे नाते (Law of Reciprocity – मयि ते
तेषु चाप्यहम्):
आपण इतरांना जसा आदर, प्रेम आणि विश्वास देतो, तसेच प्रेम आणि आदर
आपल्याला समाजात परत मिळतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या एकोणतीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःचे ‘समोऽहम्‘ हे परिपूर्ण निःपक्षपाती समत्व आणि भक्तांमधील प्रेममय सान्निध्य स्पष्ट
केले आहे.
परंतु जर असा प्रश्न पडला की, एखादा अत्यंत दुराचारी किंवा पापी मनुष्य असेल,
तर त्याचे काय? तो कधी सुधारेल का? यावर संपूर्ण मानवजातीला पावन करणारा, पतित-पावनाचा
महासिद्धांत सांगताना— ‘जरी एखादा अत्यंत दुराचारी (महापापी) मनुष्य असला, तरी
त्याने जर अनन्य भावाने माझा आश्रय घेतला आणि माझी भक्ती सुरू केली, तर त्याला साधूच मानले पाहिजे; कारण त्याने जीवनाचा
योग्य व दृढ निश्चय केला आहे (अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् / साधुरेव स
मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः)‘— या
संपूर्ण गीतेतील सर्वांत दयाळू आणि आशेचा किरण दाखवणाऱ्या तीसव्या श्लोकाचे अमृतमय
दर्शन भगवान पुढील भागात घडवणार आहेत.