श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या
अध्यायातील ३० व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील एकोणतीसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, मी सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी समभावाने (समोऽहम्) स्थित आहे; जो प्रेमाने माझी भक्ती करतो, तो माझ्यात आणि मी
त्याच्यात प्रगट असतो. यावर साहजिकच मानवी मनात असा प्रश्न उभा राहतो की, ज्याचे भूतकाळातले जीवन अत्यंत वाईट, पापी किंवा
दुराचारी राहिले आहे, अशा माणसाला भगवंतांच्या दरबारात स्थान
मिळते का? की त्याला कायमचा बहिष्कृत मानले जाते? या अत्यंत कारुण्यमय व संवेदनशील शंकेचे निरसन करताना भगवान श्रीकृष्ण या
तिसाव्या श्लोकात ‘पतित-पावनतेचा आणि मानवी परिवर्तनाचा संपूर्ण गीतेतील सर्वांत मोठा आशेचा
महामंत्र‘ अर्जुनासमोर ठेवतात. ईश्वराची
करुणा किती अथांग आहे हे सांगताना भगवान म्हणतात: ‘जरी एखादा अत्यंत दुराचारी
(महापापी) मनुष्य असला, तरी त्याने जर अनन्य भावाने मला
भजण्यास सुरुवात केली‘ (अपि चेत्सुदुराचारो भजते
मामनन्यभाक्); ‘तर त्याला आत्ता या क्षणापासून ‘साधूच‘ मानले पाहिजे (साधुरेव स मन्तव्यः), कारण त्याने
स्वतःच्या जीवनाचा परमोच्च, योग्य व दृढ निश्चय केला आहे‘
(सम्यग्व्यवसितो हि सः). भगवंतांच्या
असीम दयेचे आणि क्षमाशीलतेचे हे अमृतमय रूप येथे विशद केले आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
अपि
चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स
मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३० ॥
संधी विग्रह
अपि चेत्
सु-दुराचारः भजते माम् अनन्य-भाक् ।
साधुः एव सः
मन्तव्यः सम्यक्-व्यवसितः हि सः ॥ ३० ॥
३. शब्दार्थ
·
अपि = जरी / देखील
·
चेत् = जर
·
सु-दुराचारः = अत्यंत वाईट आचरण असलेला /
महापापी / महा–दुराचारी
·
भजते = भजतो / अनन्य प्रेमाने उपासना करतो
·
माम् = मला (साक्षात पतितपावन परमात्म्याला)
·
अनन्य-भाक् = अनन्यभावाने / इतर
कोणत्याही संसारी आश्रयाचा त्याग करून केवळ एका ईश्वराला शरण येऊन
·
साधुः = साधू / संत / सज्जन /
पवित्र पुरुष
·
एव = च (निश्चितपणे)
·
सः = तो
·
मन्तव्यः = मानला जावा / समजला जावा
·
सम्यक् = योग्य / यथार्थ / परिपूर्ण
सत्य
·
व्यवसितः = निश्चय केलेला / संकल्पावर
आरूढ झालेला
·
हि = कारण / खरोखरच
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! जरी एखादा अत्यंत दुराचारी मनुष्य असला, परंतु जर तो अनन्यभावाने
माझे भजन (उपासना) करू लागला (अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्);
तर त्याला साधूच मानले
पाहिजे (साधुरेव स मन्तव्यः), कारण त्याने जीवनाचा परिपूर्ण योग्य व दृढ
निश्चय केला आहे (सम्यग्व्यवसितो हि सः).”
या श्लोकात मानवी परिवर्तनाची आणि ईश्वरी
कृपेची तीन क्रांतीकारक सूत्रे उलगडली आहेत:
1.
सुदुराचारः ते साधुः (Transformation over Past Sins):
o
सनातन धर्मात कोणालाही ‘कायमचा पापी‘ मानले जात नाही. भूतकाळात कितीही मोठी पापे घडलेली असोत (सुदुराचारः),
जर अंतःकरणात पश्चात्ताप होऊन माणसाने ईश्वराचा मार्ग धरला, तर तो भूतकाळातील दोषांपासून तात्काळ मुक्त होण्याच्या मार्गावर येतो. वाल्या कोळ्याचा महर्षी वाल्मिकी
होणे हे याचे ज्वलंत उदाहरण आहे.
2.
अनन्यभाक् (The Turning Point of Pure Surrender):
o बाह्य आचार
सुधारण्याआधी अंतःकरणातील निष्ठा बदलते.
“आतापर्यंत मी चुकलो, आता केवळ ईश्वर हाच
माझा एकमेव आश्रय आहे” हा अनन्य भाव निर्माण होताच
माणसाचा जीवनप्रवाह बदलतो.
3.
सम्यग्व्यवसितो हि सः (The Supreme Resolution):
o भगवान म्हणतात
की, त्याला आताच ‘साधू‘ का मानावे? कारण त्याने
जीवनातील सर्वांत कठीण आणि योग्य निर्णय (सम्यक् व्यवसाय) घेतला आहे. झाडाचे मूळ
योग्य ठिकाणी रोवले गेले की त्याला गोड फळे येणारच, तसेच
ज्याचा निश्चय ईश्वराशी जोडला गेला, त्याचे बाह्य वर्तनही
आपोआप निर्मळ होणारच.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘सुदुराचारः‘ म्हणजे अत्यंत निंद्य कर्मे करणारा पुरुष. जर त्याने सर्व संसारी दोष
सोडून ‘अनन्यभाक्‘ होऊन परमात्म्याची
उपासना सुरू केली, तर सर्व लोकांनी त्याला ‘साधुः एव‘ (आदरणीय साधूच) मानले पाहिजे. ‘सम्यग्व्यवसितः‘ म्हणजे “परमेश्वरच
संपूर्ण जगाचे सत्य आहे आणि त्याची भक्ती हेच जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे”
असा बुद्धीचा अविचल निश्चय त्याने केला आहे. हा आंतरिक निश्चयच सर्व
बाह्य पापांचा क्षय करतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवद्भक्तीचा महिमा एवढा
प्रचंड आहे की, अनन्य भक्ती सुरू होताच पूर्वजन्मींची
महापातके जळून भस्म होतात. भगवंत अशा भक्ताला त्वरित आपला मानतात; म्हणून त्याच्या भूतकाळातील जाती किंवा कर्मांवरून त्याला हीन न लेखता
साधू म्हणूनच गौरविले पाहिजे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
पतित-पावनतेचे आणि भक्तीच्या सामर्थ्याचे वर्णन करताना अत्यंत रसाळ, डोळ्यांत आनंदाश्रू आणणाऱ्या
व ओजस्वी ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें पार्था जरी पूर्वजन्मीं वा या
जन्मीं साच। दुराचाराचा पर्वत जाहला देख। परि
अंतरीं पश्चात्ताप झाला एक। आणि शरण आला मज॥ तो अनन्यभावें मज भजों लागला। सर्वथा चित्तीं
मजचि देखिला। तरी
तो पापी नव्हे भला। ‘साधू‘चि जाहला बापा॥ जैसें गंगेमाजीं मिळतां वोहळ। मग त्यासी कोण म्हणे अमंगळ? नाना
अग्नीमाजीं पडतां मळ। तो अग्नीच होय॥ कां लोह लागतां परिसासी। क्षणांत सुवर्ण रूप
पावे देखसी। तैसें
माझिया भजनीं दुराचारीसी। साधुत्व लाधे॥ जयानें निश्चयाचें रोप लाविलें। कीं ‘ईश्वरचि सत्य‘ हें मानिलें। तो सकळ दोषांवेगळा जाहला भले। सम्यक्
बुद्धीनें॥
माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, जरी
एखाद्याच्या हातून पूर्वजन्मी किंवा या जन्मात दुराचाराचे डोंगर उभे राहिले असले;
परंतु जर त्याच्या अंतःकरणात पश्चात्तापाची ठिणगी पेटली आणि तो मला
अनन्यभावाने शरण आला, तर त्याचे पापीपण त्याच क्षणी संपून तो
साक्षात ‘साधू‘च बनतो. ज्याप्रमाणे
घाणेरडा ओहोळ गंगेला येऊन मिळाला की त्याचे वेगळे अपवित्र अस्तित्व संपून तो
गंगेसारखाच पावन होतो; अथवा अग्नीमध्ये टाकलेला कोणताही मळ
जळून अग्नीरूपच होतो; किंवा लोखंडाला परिसाचा स्पर्श होताच
त्याचे क्षणात शुद्ध सोने बनते; अगदी तसेच माझ्या भक्तीचा
स्पर्श होताच दुराचारी माणसालाही साधुत्व प्राप्त होते. ज्याने अंतर्मनात असा दृढ
निश्चय केला की ‘केवळ ईश्वर हाच माझा खरा आधार आहे‘, तो त्या एका सम्यक् संकल्पाने सर्व पापांच्या पलीकडे जाऊन पोहोचतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात स्वतःमधील चुका सुधारण्यासाठी
आणि इतरांना बदलण्याची संधी देण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च मानसशास्त्रीय व मानवी
दृष्टिकोन देतो:
·
भूतकाळाच्या अपराधीपणातून मुक्ती (Forgiving Yourself & Moving On): माणसाकडून भूतकाळात चुका
किंवा प्रमाद घडू शकतात; परंतु “मी
आता कधीच सुधारू शकत नाही” या न्यूनगंडात (Guilt
Trap) न अडकता,
आज या क्षणी घेतलेला चांगला निश्चय आयुष्य बदलू शकतो.
·
इतरांना सुधारण्याची संधी देणे (Second Chances & Empathy): एखाद्या व्यक्तीच्या
भूतकाळावरून तिला आयुष्यभर आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे न करता, जर
ती आज प्रामाणिकपणे स्वतःला बदलण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर
तिला समाजात आदर आणि स्वीकृती देणे.
·
निश्चयाचे सामर्थ्य (Power of Decision – सम्यग्व्यवसितः): व्यक्तीचे बाह्य वर्तन बदलण्यासाठी
आधी आंतरिक मूल्यांचा आणि ध्येयाचा निश्चय पक्का असावा लागतो; दिशा योग्य असेल तर गती
आपोआप सुधारते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तिसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी अनन्य भक्तीच्या बळावर दुराचारी माणसालाही तात्काळ प्राप्त होणारे ‘साधुत्व‘ आणि निश्चयाचे सामर्थ्य स्पष्ट केले आहे.
परंतु असा भक्त किती काळामध्ये पूर्ण
धर्मात्मा बनतो आणि त्याला शाश्वत शांती कशी प्राप्त होते? तसेच या विश्वातील
भक्तांच्या रक्षणासाठी भगवान संपूर्ण जगाला आव्हान देऊन कोणती सिंहगर्जना करतात—
‘तो तत्काळ
धर्मात्मा (सदाचारी) बनतो आणि शाश्वत शांतीला प्राप्त होतो; हे
कौंतेया! तू प्रतिज्ञेपूर्वक संपूर्ण जगाला जाहीर कर की, माझ्या
भक्ताचा कधीही नाश होत नाही (क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति /
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति)‘— या संपूर्ण गीतेतील सर्वांत अमोघ, भव्य आणि अमर अशा ‘एकतिसाव्या श्लोकाचे‘
दर्शन भगवान पुढील भागात घडवणार आहेत.