अध्याय ९ वा – श्लोक ७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील ७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आकाश आणि वायूच्या अनुपम दृष्टान्तातून सर्व प्राण्यांचे अधिष्ठान असूनही स्वतःचे परिपूर्ण अलिप्तत्व स्पष्ट केले. आता या सातव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण विश्वाच्या ‘महाप्रलय आणि पुनरुत्पत्तीच्या अनादी वैश्विक चक्राचे‘ (Cosmic Dissolution and Re-creation) अद्भूत रहस्य अर्जुनासमोर उलगडतात. काळाच्या ओघात हे संपूर्ण चराचर विश्व कुठे विसावते आणि पुन्हा कसे प्रगट होते, हे सांगताना भगवान म्हणतात: ‘हे कौंतेया (अर्जुना)! कल्पान्ताच्या (महाप्रलयाच्या) वेळी सर्व भूतमात्र माझ्या त्रिगुणात्मक मूळ प्रकृतीमध्ये विलीन होतात‘ (सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्); आणि ‘पुन्हा नवीन कल्पारंभाच्या वेळी मी स्वतःच त्या सर्व प्राण्यांना विशेष रूपाने पुन्हा निर्माण करतो‘ (कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्). प्रकृती आणि परमात्म्याचा हा सनातन खेळ भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।

कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ७ ॥

संधी विग्रह

सर्व-भूतानि कौन्तेय प्रकृतिम् यान्ति मामिकाम् ।

कल्प-क्षये पुनः तानि कल्प-आदौ विसृजामि अहम् ॥ ७ ॥

३. शब्दार्थ

·        सर्व-भूतानि = सर्व भूतमात्र / स्थावर-जंगम प्राणी / संपूर्ण सृष्टी

·        कौन्तेय = हे कौंतेया (हे कुंतीपुत्रा अर्जुना!)

·        प्रकृतिम् = प्रकृतीमध्ये / मूळ त्रिगुणात्मक मायाशक्तीमध्ये

·        यान्ति = जातात / लीन होतात / प्रवेश करतात

·        मामिकाम् = माझ्या / माझ्या अधीन असणाऱ्या

·        कल्प-क्षये = कल्पान्ताच्या वेळी / ब्रह्माच्या आयुष्याच्या शेवटी (महाप्रलयाच्या वेळी)

·        पुनः = पुन्हा

·        तानि = त्या सर्व प्राणिमात्रांना

·        कल्प-आदौ = कल्पाच्या आरंभी / नवीन सृष्टीच्या सुरुवातीला

·        विसृजामि = विशेष रूपाने निर्माण करतो / प्रगट करतो

·        अहम् = मी (साक्षात परमात्मा)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुंतीपुत्रा अर्जुना! कल्पाच्या शेवटी (महाप्रलयाच्या वेळी) सर्व भूतमात्र माझ्या मूळ प्रकृतीत विलीन होतात (सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्); आणि नवीन कल्पाच्या आरंभी मी पुन्हा त्या सर्वांना नव्याने प्रगट (निर्माण) करतो (कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्).”

या श्लोकात सृष्टीच्या वैश्विक चक्राचे तीन मूलभूत सिद्धांत मांडले आहेत:

1.      मामिकाम् प्रकृतिम् (Nature as the Instrument of the Divine): प्रकृती (माया) ही काही स्वतंत्र किंवा ईश्वरावेगळी शक्ती नसून, ती साक्षात भगवंतांचीच उपाधी/शक्ती आहे (मामिकाम्).

2.      कल्पक्षये लयः (Cosmic Rest / Dissolution): कल्प संपताना (ब्रह्मदेवाच्या १०० वर्षांनंतर होणाऱ्या महाप्रलयात) सर्व दृश्य विश्व नाहीसे होते; परंतु ते शून्यात जात नाही, तर बीजरूपाने परमात्म्याच्या अधीन असलेल्या सूक्ष्म प्रकृतीत विलीन होते.

3.      कल्पादौ विसर्गः (Cosmic Projection / Re-manifestation): नवीन कल्प सुरू होताच, पूर्वकल्पातील जीवांच्या अपूर्ण राहिलेल्या कर्म-वासनांना फळ देण्यासाठी परमात्मा स्वतःच्या संकल्पाने त्या सर्वांना पुन्हा देहधारी रूपात बाहेर आणतो (विसृजामि).

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘मामिकाम् प्रकृतिम्‘ म्हणजे ईश्वराची त्रिगुणात्मक, अविद्यास्वरूपा माया. कल्पक्षय म्हणजे महाप्रलय. महाप्रलयाच्या वेळी सर्व स्थावर-जंगम विश्व आपल्या कारणात (मायेत) लय पावते. आणि कल्पादौ म्हणजे नवीन सृष्टीच्या आरंभी, ज्याप्रमाणे झोपेतून उठलेला मनुष्य पूर्ववत जागी होतो, तद्वत ईश्वराच्या संकल्पाने ती सर्व भूते त्यांच्या पूर्वकर्मांच्या संस्कारानुसार पुन्हा प्रगट होतात.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सूक्ष्म चिद्-अचिद् प्रकृती ही भगवंतांचे अविभाज्य शरीर आहे. प्रलयात ती सर्व नाम-रूपे सोडून अत्यंत सूक्ष्म बनते आणि सृष्टिकाली भगवंतांच्या इच्छेने पुन्हा स्थूल रूपात विस्तार पावते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील महाप्रलय आणि सृष्टीच्या पुनरुत्पत्तीचे वर्णन करताना अत्यंत अद्भूत, डोळ्यांचे पारणे फेडणाऱ्या व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था कल्पान्ताचेनि प्रसंगें। सकळ भूतजात लयाचेनि वेगें। माझिया प्रकृतीचिया आंगें। सामावोनि जाय॥ जैसें उन्हाळ्याचेनि शेवटीं मेघ विरे। आकाशामाजीं कांहींचि नुरे। नाना समुद्राची लाट सरे। समुद्राचिया पोटांत॥ तैसें चराचर आघवें प्रपंच। माझिया मायेमाजीं विसावे साच। तेथ बीजरूपें उरे देख। वासना जीवांची॥ मग कल्पारंभाचा काळ येतांचि पाहीं। मी मागुतें सृष्टीसी उजळीं गाईं। प्रकृतीतें चेतवोनि लवलाहीं। प्रगट करीं सकळांतें॥ जैसें निद्रेतूनि जागे होणें। तैसें जीवांचें देह धरणें। हें अनादी चक्र माझिया सत्तेनें। चालतसे बापा॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, कल्पान्ताचा महाप्रलय आला की सर्व भूतमात्र लयाच्या प्रचंड वेगाने माझ्या मूळ प्रकृतीच्या अंगात सामावून जातात. ज्याप्रमाणे उन्हाळा संपताना आकाशातील ढग विरून जातात आणि आकाशात काहीही उरत नाही, अथवा समुद्राची महाकाय लाट पुन्हा समुद्राच्याच पोटात विलीन होते; तद्वत हा संपूर्ण चराचर प्रपंच माझ्या मायेमध्ये शांतपणे विसावतो. तेथे जीवांच्या सर्व वासना केवळ बीजरूपाने सुप्त राहतात. मग कल्पारंभाची वेळ येताच मी पुन्हा या सृष्टीला उजळवून टाकतो; माझ्या प्रकृतीला चेतना देऊन मी त्या सर्व प्राण्यांना पुन्हा प्रगट करतो. ज्याप्रमाणे मनुष्य गाढ झोपेतून सहज जागा होतो, तद्वत हे जीव पुन्हा देह धारण करतात. हे अनादी चक्र केवळ माझ्याच ईश्वरी सत्तेने अखंड चालत राहते.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात बदल, पुनरुत्थान (Resilience) आणि संकटांमधून पुन्हा उभे राहण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:

·        पुनरुत्थानाची शक्ती (The Power of Reset and Renewal): निसर्गात प्रत्येक शेवटाला एक नवी सुरुवात असते (कल्पादौ विसृजामि); आयुष्यात सर्व काही संपल्यासारखे वाटले तरी खचून न जाता स्वतःला नव्याने उभे करण्याची आंतरिक क्षमता ओळखणे.

·        विश्रांती आणि लयाचे महत्त्व (Embracing Rest Cycles): कामाचा प्रचंड ताण झाल्यावर काही काळ शांत होणे (लय/विश्रांती) आवश्यक असते, जेणेकरून नंतर नव्या उत्साहाने आणि दुप्पट ताकदीने काम सुरू करता येते.

·        नश्वरतेचे वास्तव समजून निर्भय होणे: हे संपूर्ण ब्रह्मांडच जिथे उत्पन्न आणि लय पावते, तिथे आपल्या लहानसहान नुकसानीची अवास्तव भीती न बाळगता जीवनाचा हा प्रवाह सहजतेने स्वीकारणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या सातव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी कल्पक्षयातील महाप्रलय आणि कल्पारंभातील पुनरुत्पत्तीचे सनातन वैश्विक चक्र स्पष्ट केले आहे.