श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील १३ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
बाराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले होते की, कर्मफळाचा त्याग करणारा
युक्त योगी शाश्वत शांती मिळवतो, तर फलासक्त मनुष्य
संसारबंधनात अडकतो. आता या तेराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण आत्मज्ञानी
पुरुषाच्या अत्यंत शांत, समाधानी आणि अलिप्त जीवनस्थितीचे
अप्रतिम दर्शन घडवतात. नऊ द्वारे (दरवाजे) असलेल्या या मानवी शरीररूपी नगरामध्ये
राहत असतानाही, सर्व कर्मांचा मनाने त्याग केलेला जितेंद्रिय
पुरुष स्वतः काहीही न करता आणि इतरांकडून काहीही न करवून घेता परमानंदात कसा
विश्रांती घेतो, याचे अलौकिक तत्त्व भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सर्वकर्माणि
मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे
पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥
संधी विग्रह
सर्व-कर्माणि
मनसा संन्यस्य आस्ते सुखम् वशी ।
नव-द्वारे
पुरे देही न एव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥
३. शब्दार्थ
·
सर्व-कर्माणि = सर्व प्रकारच्या कर्मांना
(त्यांच्या कर्तेपणासह)
·
मनसा = मनाने / विवेकाने (ज्ञानाने)
·
संन्यस्य = त्याग करून / संन्यास करून
·
आस्ते = राहतो / निवास करतो /
विश्रांती घेतो
·
सुखम् = अत्यंत सुखाने / आनंदात
·
वशी = ज्याने आपले मन आणि इंद्रिये पूर्ण जिंकली आहेत
असा (जितेंद्रिय पुरुष)
·
नव-द्वारे = नऊ दरवाजे असलेल्या
·
पुरे = नगरामध्ये / शहरामध्ये (शरीरामध्ये)
·
देही = देहधारी जीवात्मा / ज्ञानी पुरुष
·
न = नाही
·
एव = मुळीच / च
·
कुर्वन् = स्वतः काही करत
·
न = ना
·
कारयन् = (इतरांकडून किंवा
इंद्रियांकडून) करवून घेत
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याने आपली इंद्रिये आणि मन पूर्ण जिंकले आहे असा जितेंद्रिय पुरुष (वशी देही)—
सर्व कर्मांच्या कर्तेपणाचा मनाने (विवेकाने) त्याग करून (सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य)—
या नऊ दरवाजे
असलेल्या शरीररूपी नगरात (नवद्वारे पुरे)
स्वतः काहीही न करता (नैव कुर्वन्) आणि इतरांकडून
काहीही न करवून घेता (न कारयन्), अत्यंत सुखाने आणि परमानंदात निवास करतो.”
या
श्लोकात ज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे दोन अत्यंत महत्त्वाचे पैलू सांगितले आहेत:
1. नवद्वार
पुर (शरीररूपी नगर):
मानवी शरीराला नऊ दरवाज्यांचे नगर म्हटले आहे (दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, एक मुख, आणि
दोन मलमूत्र विसर्जनाचे मार्ग). आत्मा या नगरामध्ये राजासारखा किंवा साक्षीदारासारखा केवळ वसतो; तो या शरीराचा
भाग नाही.
2.
मनसा संन्यास (मानसिक अकर्तेपण): कर्मांचा त्याग हातापायाने किंवा
बाह्य वेशाने करायचा नसून, तो बुद्धीने आणि ‘मी कर्ता नाही‘ या शुद्ध भावाने करायचा असतो.
3.
न कुर्वन् न कारयन्: आत्मा स्वतः काही करत नाही आणि प्रकृतीच्या
गुणांना कोणतीही क्रिया करायला भाग पाडत नाही; तो केवळ निर्लेप चैतन्य आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक सांख्यनिष्ठेचे
(परमार्थ संन्यासाचे) मूळ रूप आहे. ज्ञानी पुरुषाला कर्माच्या स्वरूपाचे यथार्थ
ज्ञान झाल्याने त्याचा मिथ्या देहाभिमान गळून पडतो. म्हणूनच तो देहात राहूनही ‘अकर्ता‘ आणि ‘अकारयिता‘
(काहीही न करवून घेणारा) राहतो आणि अखंड ब्रह्मसुखात लीन असतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, देह आणि इंद्रिये हे
प्रकृतीचे विकार आहेत. जेव्हा साधक हे जाणतो की, सर्व क्रिया
प्रकृतीच्या गुणांमुळे घडतात आणि आत्मा केवळ चैतन्यस्वरूप आहे, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन आत्मसुखाचा उपभोग घेतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या शरीररूपी नगराचे आणि आत्म्याच्या साक्षीभावाचे वर्णन करताना
अत्यंत मधुर ओव्यांमध्ये सांगतात:
नऊ
दरवाजे जया पुरा। जो हा देह जाहला संसारा। तेथ
साक्षीत्वें राहे वीरा। देही तो साचा॥ तो कर्माचा मळ न लावी मना। संकल्पाची न बांधी
बंधना। मनसा
संन्यासूनि जाणा। सुखीचि आस्ते॥ ना आपण काहीं करी। ना करवितो इंद्रियांचिया द्वारीं।
जैसें राजा बैसला आसनावरी।
आपुले राजसभे॥ प्रजा
आपापुल्या कामें वर्तती। राजा साक्षी केवळ तेथ पावती। तैसा देहामाजीं ज्ञानज्योती। अलिप्त राहे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, हा मानवी देह म्हणजे नऊ दरवाजे असलेले एक नगर आहे;
त्यामध्ये हा देही
(आत्मा) केवळ साक्षीरूपाने वास करतो. तो कर्माचा कोणताही मळ
मनाला लागू देत नाही आणि कल्पनेच्या बंधनात अडकत नाही; मनाने
सर्व कर्मांचा संन्यास करून तो परम सुखात राहतो. ज्याप्रमाणे सिंहासनावर बसलेल्या
राजाच्या साक्षीने प्रजा आपापली कामे करते, राजा स्वतः काही
करत नाही आणि कोणाला काही सूचना देत नाही; अगदी तसेच ज्ञानी
पुरुष या देहात इंद्रियांचे सर्व व्यवहार चालले असतानाही केवळ साक्षीरूपाने शांत
आणि अलिप्त राहतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
अत्यंत धावपळीच्या, तणावाच्या आणि मानसिक थकव्याच्या युगात हा श्लोक आंतरिक विश्रांतीचा (Inner
Restfulness) महामंत्र देतो:
·
साक्षीभावाने जगणे (The Power of Detached Observation): स्वतःचे विचार, भावना आणि बाह्य घडामोडी यांकडे एका शांत साक्षीदाराप्रमाणे पाहिले,
तर मनावरील अनावश्यक ताण आणि चिंता तत्काळ नाहीशी होते.
·
शरीर आणि स्वतःमधील भेद ओळखणे: “मी म्हणजे केवळ हा देह
किंवा हे विचार नव्हे, तर मी या शरीरात राहणारा चैतन्यमय
आत्मा आहे” ही जाणीव माणसाला आजारपण, वृद्धत्व आणि दुःखातही मानसिकदृष्ट्या स्थिर व आनंदी ठेवते.
·
माइक्रो-मॅनेजमेंट आणि अतिनियंत्रणातून
मुक्ती: प्रत्येक
गोष्टीवर स्वतःचे नियंत्रण ठेवण्याचा हट्ट (Control
Freak वृत्ती) सोडल्यास, गोष्टी अधिक चांगल्या
प्रकारे घडतात आणि स्वतःला शांतता लाभते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तेराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी दाखवून
दिले आहे की, खरा
संन्यास म्हणजे जग सोडून पळणे नव्हे, तर देहात राहूनही
त्याच्या कर्मांपासून मनाने मुक्त राहणे होय. आता जर आत्मा स्वतः काही करत नाही
आणि करवूनही घेत नाही, तर मग जगातील कर्मांची निर्मिती कोण
करते आणि पापा-पुण्याची व्यवस्था कशी चालते? या अत्यंत गूढ
प्रश्नाचे उत्तर भगवान पुढील चौदाव्या श्लोकात ‘न कर्तृत्वं न
कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः‘
या शब्दांत देणार आहेत.