अध्याय ५ वा – श्लोक – २२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, बाह्य विषयभोगांविषयी अनासक्त झालेला पुरुष अंतरात्म्यातील अक्षय सुखाचा उपभोग घेतो. आता या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण मानवी मनाला सतत भुरळ घालणाऱ्या बाह्य विषयसुखांचे खरे, उघडे आणि कटू वास्तव मांडतात. इंद्रिये आणि बाह्य विषयांच्या संयोगातून निर्माण होणारे सर्व भोग वरवर गोड वाटले तरी ते प्रत्यक्षात ‘केवळ दुःखाचेच उगमस्थान‘ (दुःखयोनयः) कसे आहेत आणि त्यांना आदी व अंत (सुरुवात व शेवट) असल्यामुळे खरा विवेकी मनुष्य त्या क्षणभंगुर भोगांमध्ये का रमत नाही, याचे डोळ्यात अंजन घालणारे सत्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।

आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

संधी विग्रह

ये हि संस्पर्श-जाः भोगाः दुःख-योनयः एव ते ।

आदि-अन्त-वन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

३. शब्दार्थ

·        ये = जे (कोणतेही)

·        हि = कारण / निश्चितपणे

·        संस्पर्श-जाः = इंद्रिये आणि विषयांच्या संयोगातून (स्पर्शातून) उत्पन्न होणारे

·        भोगाः = विषयभोग / शारीरिक व मानसिक सुखे

·        दुःख-योनयः = दुःखाचीच जन्मस्थाने / दुःखाची खाण (योनि = उत्पत्तीचे स्थान)

·        एव = केवळ / च

·        ते = ते (सर्व भोग)

·        आदि-अन्त-वन्तः = सुरुवात आणि शेवट असणारे (उत्पत्ती आणि विनाश असणारे / क्षणभंगुर)

·        कौन्तेय = हे कौंतेया (कुंतीपुत्र अर्जुना)!

·        न = नाही

·        तेषु = त्या (विषयभोगां)मध्ये

·        रमते = रमत / आसक्त होत / सुख मानत

·        बुधः = विवेकी / ज्ञानी / बुद्धिवान पुरुष

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कौंतेया (कुंतीपुत्र अर्जुना)! इंद्रिये आणि विषयांच्या संयोगातून उत्पन्न होणारे जेवढे काही भोग आहेत (ये हि संस्पर्शजा भोगाः), ते सर्वच्या सर्व केवळ दुःखाचीच उगमस्थाने आहेत (दुःखयोनय एव ते). कारण ते सर्व भोग उत्पत्ती आणि नाश पावणारे (आद्यन्तवन्तः – क्षणिक) आहेत; म्हणूनच कोणताही विवेकी व ज्ञानी पुरुष (बुधः) त्या नश्वर भोगांमध्ये कधीही रमत नाही (न तेषु रमते).”

या श्लोकात भौतिक सुखांच्या फोलपणाची तीन प्रमुख कारणे सांगितली आहेत:

1.      संस्पर्शज (Temporary Nature): हे सुख आत्म्याचे नसून इंद्रिये व बाह्य वस्तू यांच्या तात्पुरत्या संबंधावर अवलंबून असते.

2.      दुःखयोनी (Womb of Sufferings): बाह्य भोगांच्या प्राप्तीसाठी कष्ट, रक्षणासाठी भीती, नष्ट झाल्यावर शोक, आणि उपभोगाने अधिक वासना भडकणे— अशा प्रकारे हे सुख आरंभी अमृततुल्य भासले तरी अंती केवळ दुःखच पदरात टाकते.

3.      आद्यन्तवत्त्व (Transience): ज्याला सुरुवात (आदी) आहे त्याला अंत (विनाश) ठरलेलाच आहे; अशा नश्वर आणि अंत असणाऱ्या गोष्टीत शाश्वत आनंद शोधणे हा केवळ अज्ञानपणा आहे हे ज्ञानी जन जाणतात.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, या जगात अथवा स्वर्गात इंद्रिय आणि विषयांच्या संयोगाने मिळणारे सर्व भोग अविद्याजन्य आहेत. ज्याप्रमाणे खाजवताना आधी थोडे सुख वाटते पण नंतर भयंकर जळजळ आणि जखम होते, तसेच विषयभोग आरंभी सुखद वाटून अंती केवळ दुःखाचीच परंपरा निर्माण करतात. म्हणूनच मोक्षाची इच्छा असणारा सुज्ञ पुरुष (बुधः) या मृगजळापासून दूर राहतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्राकृत भोग हे आत्म्याच्या मूळ आनंदाला संकुचित करणारे आणि शेवटी पतन घडवणारे आहेत. विवेकी साधक आत्मस्वरूपाच्या शाश्वत आनंदाची तुलना या क्षणभंगुर सुखांशी करतो आणि स्वाभाविकपणे भोगांची आसक्ती सोडून देतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील विषयभोगांच्या विनाशाचे रूप मांडताना अत्यंत प्रभावी आणि जागृत करणाऱ्या ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:

अगा विषयांचे जे सुख। तें केवळ दुःखाचेंचि आलेख। परि अज्ञानासी भासे देख। अमृत जैसें॥ जैसी विजेची लखलखाटी। अथवा मृगजळाची सृष्टी। तैशी या भोगांची गोडी। आदि-अंतीं नासती॥ विषयांचा संगु जेथ जाहला। तेथ दुःखाचा अंकुरु फुटला। हें जाणोनि बुध्दिकांतां भला। वीट आला भोगांचा॥ म्हणौनि ज्ञानी जे पंडित। ते विषयांतें न देखती थिल्लरचित्त। आत्मसुखामाजीं तृप्त। नित्य असती॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, इंद्रियविषयांचे जे सुख वाटते, ते केवळ दुःखाचेच मूळ रूप आहे; परंतु अज्ञानी माणसाला ते भ्रमाने अमृतासारखे भासते. ज्याप्रमाणे विजेचा लखलखाट क्षणभर चमकून नाहीसा होतो किंवा मृगजळ पाहून तहान भागत नाही, तसेच हे सर्व भोग सुरुवातीला चमकून शेवटी नष्ट होणारे असतात. जेथे इंद्रियभोगांचा संबंध येतो, तेथे दुःखाचाच अंकुर फुटतो हे ओळखून ज्ञानी व विवेकी लोकांना या भोगांचा वीट येतो. म्हणूनच ते या क्षुद्र सुखांमध्ये कधीही रमत नाहीत आणि आत्मसुखाच्या अथांग शांततेत नित्य तृप्त राहतात.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या चंगळवादी, व्यसनाधीन आणि तात्पुरत्या सुखांमागे धावणाऱ्या (Instant Gratification) युगात हा श्लोक जीवनातील सर्वात मोठा डोळस विवेक देतो:

·        तात्पुरते सुख वि. दीर्घकालीन परिणाम (Instant Pleasure vs Long-term Pain): जंक फूड, व्यसने, अति-स्क्रीन टाईम किंवा आळस हे क्षणभर गोड (संस्पर्शज) वाटतात, परंतु अंती ते शारीरिक आजार, मानसिक ताण आणि अपयशाचे (दुःखयोनी) कारण बनतात; हा विवेक बाळगणे हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे.

·        आसक्तीतून येणाऱ्या नैराश्यावर नियंत्रण: बाह्य वस्तू किंवा व्यक्तींवर प्रमाणाबाहेर अवलंबून राहिल्यास त्यांच्या विनाशाने प्रचंड दुःख होते. ज्याला वस्तूंचे क्षणभंगुरत्व समजते, त्याचे मन कधीही विचलित होत नाही.

·        खऱ्या आनंदाचा शोध: क्षणिक भोगांमधील वेळ आणि ऊर्जा वाचवून ती ज्ञान, कौशल्य, सेवा आणि आंतरिक शांततेत गुंतवणे हाच यशस्वी जीवनाचा पाया आहे.

८. निष्कर्ष