अध्याय ५ वा – श्लोक – ३ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील ३ र्‍या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले होते की, कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ एकच असले, तरी आचरणाच्या दृष्टीने कर्मयोग अधिक सुलभ व श्रेष्ठ आहे. आता या तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण संन्यासाची व्याख्या बाह्य वेशभूषा किंवा कर्मत्यागापुरती मर्यादित न ठेवता, ती थेट साधकाच्या आंतरिक मनोभूमिकेशी जोडतात. घरात राहून, सर्व कर्तव्यकर्मे करत असूनही माणूस मानसिक पातळीवर संन्यासी कसा असू शकतो— म्हणजेच खरा ‘नित्य संन्यासी‘ कोण, याचे अत्यंत सुंदर आणि क्रांतीकारक मर्म भगवान येथे अर्जुनाला उलगडून सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।

निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

संधी विग्रह

ज्ञेयः सः नित्य-संन्यासी यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।

निर्द्वन्द्वः हि महा-बाहो सुखम् बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

३. शब्दार्थ

·        ज्ञेयः = जाणला पाहिजे / समजून घ्यावा

·        सः = तो (कर्मयोगी)

·        नित्य-संन्यासी = सदा संन्यासी / खरा नित्य संन्यासी

·        यः = जो

·        न = नाही

·        द्वेष्टि = कोणाचाही द्वेष करत (नावडत्या परिस्थितीचा तिटकारा करत)

·        न = नाही

·        काङ्क्षति = (अनुकूल परिस्थितीची किंवा फळाची) इच्छा/आकांक्षा करत

·        निर्द्वन्द्वः = सर्व द्वंद्वांच्या (सुख-दुःख, राग-द्वेष, मान-अपमान या पलीकडे गेलेला)

·        हि = कारण / निश्चितपणे

·        महा-बाहो = हे महाबाहो (पराक्रमी बाहू असणाऱ्या अर्जुना)!

·        सुखम् = अत्यंत सहजतेने / विनासायास / सुखाने

·        बन्धात् = संसारबंधनातून / कर्मबंधनातून

·        प्रमुच्यते = पूर्णपणे मुक्त होतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे महाबाहो अर्जुना! जो मनुष्य कोणाचाही द्वेष करत नाही आणि कशाचीही अवास्तव आकांक्षा (इच्छा) धरत नाही, असा कर्मयोगी पुरुष नित्य संन्यासीच समजला पाहिजे. कारण सुख-दुःखादी सर्व द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला (निर्द्वन्द्व) साधक संसाराच्या सर्व बंधनांतून अत्यंत सहजतेने आणि सुखाने पूर्ण मुक्त होतो.“

भगवान येथे संन्यासाची आंतरिक लक्षणे स्पष्ट करतात:

1.      द्वेष आणि आकांक्षेचा अभाव: प्रतिकूल परिस्थिती आली म्हणून तिचा द्वेष न करणे, आणि अनुकूल परिस्थितीची हाव न धरणे, हेच संन्यासाचे खरे लक्षण आहे.

2.      निर्द्वन्द्व अवस्था: बाह्य भगवी वस्त्रे परिधान केली तरी मनात राग-द्वेष असतील, तर तो खरा संन्यासी नव्हे; पण संसारात राहूनही जो मान-अपमान, सुख-दुःखात समचित्त राहतो, तोच खरा ‘नित्य संन्यासी‘ होय.

3.      सुखेन प्रमुच्यते: अशा समबुद्धीच्या कर्मयोग्याला मोक्ष मिळवण्यासाठी देहकष्टांचे क्लेश भोगावे लागत नाहीत; तो सर्व कर्मे करत असतानाही अतिशय सहजतेने संसारबंधनातून मुक्त होतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, कर्माचा त्याग करणे हे संन्यासाचे केवळ बाह्य अंग आहे; रागादी दोषांचा अंतःकरणातून त्याग करणे हाच खरा संन्यास आहे. जो कर्मयोगी कर्माचे फळ आणि कर्तृत्वाचा अहंकार सोडून देतो, तो गृहाश्रमात राहूनही संन्यासाच्याच फळाला (मोक्षाला) प्राप्त होतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंताच्या इच्छेला शरण जाऊन सुख-दुःखात सम राहणारा कर्मयोगी सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो; त्याचे कर्म हेच त्याच्या मुक्तीचे साधन बनते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ‘नित्य संन्याशा‘चे अलौकिक रूप उलगडताना अत्यंत गोड आणि प्रभावी ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:

जो गेलेयाची चाड न करी। आणि न पवे तयासी न झुरे अंतरीं। हर्ष-शोकांची उरी। नुरेचि जया॥ मी आणि माझे ऐसी वार्ता। जेणें सांडिलीसे सर्वथा। तोचि नित्यसंन्यासी तत्त्वतां। जाणावा पां॥ तया वस्त्रांचिया काषाय रंगा। अथवा संन्यासाच्या बाह्य संगा। नाहीं चाड पैं पैगा। पांडुकुमरा॥ तो द्वंद्वांच्या पाशीं न सांपडे। कर्माचें बंधन तया न पडे। अनायासें मोक्ष जोडे। सुखाचा तयासी॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जे निघून गेले त्याचा जो खेद करत नाही आणि जे मिळाले नाही त्यासाठी जो झुरत नाही; ज्याच्या अंतःकरणात हर्ष आणि शोकाची तिळमात्रही बाधा उरत नाही; ज्याने ‘मी‘ आणि ‘माझे‘ हा संकुचित भेद पूर्णपणे त्यागला आहे, तोच खरा ‘नित्य संन्यासी‘ आहे हे निश्चित जाण. त्याला अंगावर भगवी वस्त्रे चढवण्याची किंवा घरादाराचा बाह्य त्याग करण्याची मुळीच गरज नसते. असा द्वंद्वातीत पुरुष संसाराच्या पाशात कधीही अडकत नाही आणि अत्यंत सुखाने व सहजतेने मोक्षाला प्राप्त होतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या, आव्हानात्मक आणि कौटुंबिक जीवनात हा श्लोक मानसिक समतोलाची गुरुकिल्ली देतो:

·        मानसिक शांततेचे रहस्य (Emotional Balance): कामाच्या ठिकाणी किंवा घरात मनाविरुद्ध घडले तरी त्याचा तिटकारा (द्वेष) न करणे, आणि मर्जीप्रमाणे घडले तरी हुरळून न जाणे (न काङ्क्षति), ही मानसिक स्थिरता म्हणजेच खरी प्रगती होय.

·        तुलनेच्या आणि अपेक्षांच्या ओझ्यातून मुक्ती (Freedom from Expectations): “अमुकच घडले पाहिजे” असा अट्टाहास सोडल्यास नैराश्य येत नाही आणि माणूस वर्तमानात पूर्ण कार्यक्षमतेने जगू शकतो.

·        खरा संन्यास म्हणजे आंतरिक अलिप्तता: संन्यास हा पळून जाण्याचा मार्ग नाही; तर संसारात आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये पूर्णपणे राहूनही अंतर्मनाने मोहापासून अलिप्त राहणे, हाच आजच्या काळातील खरा संन्यास आहे.

८. निष्कर्ष