श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील २० व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकोणिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ज्यांचे मन समभावात स्थिर
झाले आहे त्यांनी जिवंत असतानाच संपूर्ण संसाराला जिंकून घेतले आहे आणि ते साक्षात
परब्रह्मामध्येच नित्य स्थित असतात. आता या विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा
परब्रह्मात स्थिर झालेल्या (‘ब्रह्मवित्‘ आणि ‘ब्रह्मणि स्थितः‘) महात्म्याच्या
व्यावहारिक मनोवृत्तीचे आणि स्थिर बुद्धीचे प्रत्यक्ष लक्षण विशद करतात. अनुकूल (प्रिय) प्रसंग घडला तरी
हुरळून न जाणे आणि प्रतिकूल (अप्रिय) प्रसंग आला तरी उद्विग्न न होता संभ्रमरहित
कसे राहावे, याचे अमृततुल्य तत्त्व भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
न
प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो
ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
संधी विग्रह
न
प्रहृष्येत् प्रियम् प्राप्य न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् ।
स्थिर-बुद्धिः
असंमूढः ब्रह्म-वित् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
३. शब्दार्थ
·
न = नाही
·
प्रहृष्येत् = हर्षित होतो / हुरळून जातो
/ उड्या मारतो
·
प्रियम् = अनुकूल / आवडती
(गोष्ट/परिस्थिती)
·
प्राप्य = प्राप्त झाल्यावर / मिळून
·
न = नाही
·
उद्विजेत् = उद्विग्न होतो / खचून जातो
/ दुःखी होतो
·
प्राप्य = प्राप्त झाल्यावर
·
च = आणि
·
अप्रियम् = प्रतिकूल / नावडती
(गोष्ट/परिस्थिती)
·
स्थिर-बुद्धिः = ज्याची बुद्धी अढळ आणि शांत
झाली आहे असा (स्थिरबुद्धी)
·
असंमूढः = संभ्रमातून पूर्णपणे मुक्त
झालेला (मोहशून्य)
·
ब्रह्म-वित् = परब्रह्माला तत्त्वतः
जाणणारा (आत्मज्ञानी)
·
ब्रह्मणि = परब्रह्माच्या ठायी
·
स्थितः = अखंड स्थिर असलेला / निवास
करणारा
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याची बुद्धी अढळ व स्थिर झाली आहे (स्थिरबुद्धिः), जो सर्व संभ्रमांतून व मोहातून मुक्त झाला आहे (असंमूढः),
आणि परब्रह्माला तत्त्वतः जाणून जो नित्य परब्रह्मातच स्थित झाला
आहे (ब्रह्मविद्
ब्रह्मणि स्थितः)— असा पुरुष अनुकूल (प्रिय) गोष्टीची प्राप्ती झाली तरी
हुरळून जात नाही (न प्रहृष्येत्),
आणि प्रतिकूल
(अप्रिय) प्रसंग आला तरी किंचितही उद्विग्न अथवा खिन्न होत नाही (नोद्विजेत्).”
या
श्लोकात ब्रह्मज्ञानी पुरुषाची चार प्रमुख लक्षणे उलगडली आहेत:
1.
हर्ष-विषादातीत अवस्था: बाह्य परिस्थिती शरीराच्या किंवा
मनाच्या मर्जीनुसार घडली (प्रिय) तरी अहंकार वाढत नाही; आणि विपरीत घडली (अप्रिय)
तरी मानसिक संतुलन ढळत नाही.
2.
स्थिरबुद्धी (Steadfast Intellect): आत्मा हा नित्य आणि जग नश्वर
आहे, या एकाच अंतिम सत्यावर बुद्धी ठाम असल्यामुळे ती बाह्य
बदलांनी विचलित होत नाही.
3.
असंमूढ (Freedom from Delusion): देहालाच स्वतःचे रूप
मानण्याचा मूळ भ्रम संपल्यामुळे कल्पित सुखांमागे धावण्याची किंवा कल्पित दुःखाने
भ्याड होण्याची भ्रांती उरत नाही.
4.
ब्रह्मणि स्थितः: त्याचे निवासस्थान क्षणभंगुर
संसारात नसून अखंड, शांत अशा परब्रह्मात असते.
५.
आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, प्रिय आणि अप्रिय हे केवळ
देहाशी संबंधित बाह्य उपाधींचे धर्म आहेत. जो स्वतःला देह मानत नाही, तो प्रिय मिळाल्यावर हर्षित कसा होणार आणि अप्रिय घडल्यावर उद्विग्न कसा
होणार? संशयरहित होऊन परब्रह्माचा अपरोक्ष अनुभव घेणाराच खरा
‘ब्रह्मवित्‘ असून तो सर्व कर्मांच्या
अहंकारापासून अलिप्त राहतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे मूळ स्वरूप
प्राकृत सुख-दुःखांच्या पलीकडचे आहे. प्रकृतीचे नश्वर परिणाम ओळखून भगवंताच्या
शाश्वत स्वरूपाचे नित्य अनुसंधान ठेवणारा भक्त कोणत्याही सांसारिक चढ-उताराने
डगमगत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील स्थिरचित्त पुरुषाचे रूप उलगडताना अत्यंत गोड आणि
रसाळ ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
प्रिय
वस्तु पावोनि अंतरीं। जो हर्षाची न बांधी गुढी शिरीं। आणि अप्रिय आलियावरी। उद्वेगु न धरी॥ जैसें मेरुपर्वतातें वारा। हालवूं न शके
तिळभारा। तैसा
सुखादुःखाच्या संभ्रमा। न ढळे तोचि॥ जयाची बुद्धी परब्रह्मीं खिळली। अज्ञानाची
मावळती जाहली। संशयाची
जाळी तुटली। अंतःकरणीं॥ तो
ब्रह्मज्ञानी साचा। केवळ ठेवा आनंदाचा। ब्रह्मरूप होऊनि साचा। ब्रह्मणि राहे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याला अनुकूल किंवा प्रिय गोष्ट प्राप्त झाली तरी
तो हर्षाच्या भरात उड्या मारत नाही, आणि अत्यंत प्रतिकूल
परिस्थिती समोर आली तरी ज्याच्या अंतःकरणात लवलेशही उद्वेग निर्माण होत नाही;
ज्याप्रमाणे प्रचंड वादळ आले तरी मेरू पर्वत किंचितही हालत नाही,
तसेच जो सुख-दुःखांच्या हिंदोळ्यावर कधीही डगमगत नाही; ज्याची बुद्धी परब्रह्माच्या ठायी खिळून उरली आहे आणि ज्याचा अज्ञानाचा
संभ्रम मुळापासून नाहीसा झाला आहे, तोच खरा ब्रह्मज्ञानी
पुरुष नित्य परब्रह्माच्या अथांग शांततेत वास करतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानसिक अस्थिरतेच्या, तणावाच्या आणि सतत बदलणाऱ्या बाह्य जगामध्ये हा श्लोक भावनिक स्थिरतेचा (Emotional
Resilience) महान मार्ग दाखवतो:
·
भावनिक समतोल (Mastering Emotional Extremes): मोठे यश किंवा फायदा झाला तरी
हुरळून न जाणे (Over-excitement टाळणे), आणि अचानक मोठे नुकसान किंवा संकट आले तरी नैराश्यात न कोसळणे (No
Depression), हीच खरी मानसिक ताकद आहे.
·
परिस्थितीवर नव्हे, तर प्रतिक्रियेवर ताबा: आपल्या आजूबाजूला काय घडते हे नेहमी
आपल्या हातात नसते; परंतु त्या घटनेला आपण कसे सामोरे जातो (शांत राहून की संतापून) हे
पूर्णपणे आपल्या बुद्धीच्या स्थिरतेवर अवलंबून असते.
·
मोहमुक्त निर्णयक्षमता (Clarity under Pressure): संभ्रम (असंमूढ) संपला की
अत्यंत कठीण आणि वादळी परिस्थितीतही माणूस शांत डोक्याने अचूक आणि योग्य निर्णय
घेऊ शकतो.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
ब्रह्मस्थितीला पोहोचलेल्या महात्म्याचे आंतरिक संतुलन आणि त्याची स्थिरप्रज्ञ
वृत्ती उलगडून दाखवली आहे. असा महापुरुष बाह्य विषयांच्या सुखांचा त्याग करून
अंतरात्म्यातील शाश्वत अक्षय आनंदाचा (अक्षयं सुखम्)
अनुभव कसा घेतो? याचे
अत्यंत गोड आणि अमृततुल्य मर्म भगवान पुढील एकविसाव्या श्लोकात ‘बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्‘ या शब्दांत सांगणार आहेत.