श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की, सांख्ययोग
आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ एकच आहे आणि या दोन्हींना एकरूप
पाहणाराच खरा तत्त्वदर्शी आहे. परंतु ध्येय जरी एक असले, तरी
त्या ध्येयापर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया कशी असावी? अंतःकरण
शुद्ध नसताना केवळ बाह्य कर्मत्याग करणे शक्य आहे का? या
अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर देताना, या सहाव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, निष्काम कर्मयोगाच्या आचरणाशिवाय केवळ
संन्यास घेणे अत्यंत दुःखदायक आणि कठीण आहे; याउलट
निष्काम कर्मयोगात स्थिर झालेला मननशील साधक अल्पावधीतच परब्रह्माला कसा प्राप्त
होतो, याचे मर्म भगवान येथे सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
संन्यासस्तु
महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो
मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥
संधी विग्रह
संन्यासः तु
महा-बाहो दुःखम् आप्तुम् अ-योगतः ।
योग-युक्तः
मुनिः ब्रह्म न-चिरेण अधिगच्छति ॥ ६ ॥
३. शब्दार्थ
·
संन्यासः = कर्मांचा संन्यास
(ज्ञाननिष्ठा / सांख्ययोग)
·
तु = परंतु
·
महा-बाहो = हे महाबाहो (बलशाली बाहू
असणाऱ्या अर्जुना)!
·
दुःखम् = अत्यंत दुःखदायक / अत्यंत
कठीण
·
आप्तुम् = प्राप्त करण्यासाठी / सिद्ध
होण्यासाठी
·
अ-योगतः = कर्मयोगाच्या आचरणाशिवाय
(अंतःकरण शुद्ध नसताना)
·
योग-युक्तः = निष्काम कर्मयोगाने युक्त
झालेला
·
मुनिः = मननशील साधक / ज्ञानी पुरुष
·
ब्रह्म = परब्रह्माला
·
न-चिरेण = विलंबाशिवाय / अत्यंत
अल्पावधीतच
·
अधिगच्छति = प्राप्त होतो / पोहोचतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु हे महाबाहो
अर्जुना! निष्काम कर्मयोगाच्या आचरणाशिवाय (अयोगतः) खरा संन्यास प्राप्त करणे अत्यंत दुःखदायक आणि
कठीण आहे. याउलट, निष्काम कर्मयोगाने युक्त
झालेला मननशील साधक (योगयुक्तो मुनिः) अत्यंत अल्पावधीतच (नचिरेण) साक्षात परब्रह्माला प्राप्त होतो.”
या श्लोकात साधनेचा अत्यंत व्यावहारिक आणि
मानसशास्त्रीय नियम मांडला आहे:
1.
कर्मयोगाशिवाय संन्यासाची अशक्यता: जोपर्यंत अंतःकरणातील वासना, राग-द्वेष आणि मल नष्ट होत
नाहीत, तोपर्यंत नुसते कर्म सोडून संन्यास घेणे म्हणजे मनाची
कुचंबणा आणि दुःख ओढवून घेणे होय; कारण कर्म सुटले तरी मन
विषयातच भटकत राहते.
2.
कर्मयोग हा संन्यासाचा पाया: कर्मयोग हे साधन आहे आणि संन्यास हे
त्याचे साध्य आहे. निष्काम कर्माने चित्त आरशासारखे स्वच्छ झाले की साधकाला
आत्मज्ञान सहज लाभते आणि तो विनाविलंब (नचिरेण) परब्रह्माशी एकरूप होतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘संन्यास‘ म्हणजे सर्व कर्मांचे ज्ञानपूर्वक त्याग करणे (परमार्थ संन्यास). परंतु हा
खरा संन्यास चित्तशुद्धीशिवाय अशक्य आहे. कर्माचे आचरण न करता घेतलेला संन्यास
केवळ कष्ट आणि पतन देतो. म्हणूनच मुमुक्षूने आधी कर्मयोगाने अंतःकरण शुद्ध केले
पाहिजे, ज्यामुळे त्याला ज्ञानाची प्राप्ती होऊन तात्काळ
मोक्ष मिळतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, देहाभिमान असलेल्या
मनुष्याला इंद्रियांचे व्यापार एकदम थांबवणे दुःखकारक ठरते. भगवदर्पण बुद्धीने
कर्म करत राहिल्यास मन सहज शांत होते आणि साधक ब्रह्मसाक्षात्काराला पोहोचतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचे मर्म
उलगडताना अत्यंत सुंदर आणि समर्पक ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
अगा कर्मयोगावेगळा। जो संन्यासाचा आव
घाली भला। तो दुःखासिचि पात्र जाहला। जाणें साचें॥
जैसें पांगुळानें उंच फळ
देखावें। आणि उडी घालूनि तें घ्यावें। तैसे कष्टचि तया पावे। कर्मत्यागीं॥
आणि जो कर्मयोगें युक्त जाहला।
फळाशेचा विटाळ सांडिला। तो
अनायासें पावे भला। परब्रह्मातें॥ न लगे तयासि फार काळ। ज्ञानाचा प्रगटे
दुष्काळ न पडे निर्मळ। नचिरेण
पावे तात्काळ। ब्रह्मसुखा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, निष्काम
कर्मयोगाचे आचरण न करता जो केवळ संन्यासाचा आव आणतो, तो फक्त
दुःखालाच पात्र ठरतो. ज्याप्रमाणे पांगळ्या माणसाने झाडावरील उंच फळ पाहून उडी
मारण्याचा प्रयत्न करावा आणि फळाऐवजी केवळ कष्टालाच सामोरे जावे, तशीच गत कर्मयोगाविना संन्यास घेणाऱ्याची होते. परंतु जो निष्काम
कर्मयोगात स्थिर होतो आणि फळाची आशा त्यागून कर्म करतो, तो
कोणत्याही त्रासाशिवाय परब्रह्माला प्राप्त होतो. त्याला फार काळ वाट पाहावी लागत
नाही; तो अत्यंत अल्पावधीतच परब्रह्मसुखात विलीन होतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात आणि व्यक्तिमत्त्व विकासात हा
श्लोक तयारीचे (Preparation) आणि क्रमिक प्रगतीचे महत्त्व शिकवतो:
·
पायरी-पायरीने प्रगती (No Shortcuts in Growth): पाया पक्का असल्याशिवाय घराची
इमारत उभी राहत नाही. तसेच, आधी दैनंदिन कर्तव्ये
प्रामाणिकपणे पार पाडण्याची आणि मन स्थिर करण्याची शिस्त (कर्मयोग) अंगी
बाणवल्याशिवाय मोठी आंतरिक शांतता (संन्यास) लाभू शकत नाही.
·
जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू नका: कामाचा किंवा संसाराचा कंटाळा आला
म्हणून जबाबदाऱ्या सोडून देणे हा संन्यास नव्हे, तर तो केवळ पळपुटेपणा आहे. संसारात राहून
शांतपणे कर्तव्ये पूर्ण करणे हाच खरा मानसिक संन्यास सिद्ध करतो.
·
सातत्य आणि गती (Fast-track to Peace): जेव्हा आपण कामात फळाची चिंता
न करता १००% योगदान देतो, तेव्हा कामाचा ताण नष्ट होतो आणि
चित्त तात्काळ शांत (नचिरेण) होते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सहाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी कर्मयोगाला संन्यासाची अनिवार्य पूर्वअट ठरवून त्याचे
व्यावहारिक श्रेष्ठत्व सिद्ध केले आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे
निर्दोष आचरणच माणसाला जलद गतीने मुक्तीकडे नेते. आता असा निष्काम कर्मयोगी कसा जगतो, त्याचे कर्म सर्वांना
आवडणारे कसे असते आणि कर्म करत असतानाही तो अलिप्त कसा राहतो? याचे अत्यंत तेजस्वी रूप भगवान पुढील सातव्या श्लोकात ‘योगयुक्तो
विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः‘ या शब्दांत मांडणार आहेत.