श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील २४ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील तेविसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, देहाचा त्याग करण्यापूर्वी जो काम आणि क्रोधाचा प्रबळ वेग अंतःकरणात सहन
करून जिंकण्यास समर्थ होतो, तोच मनुष्य या लोकात खरा योगी
आणि खरा सुखी आहे. आता या चोविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा जितेंद्रिय
योग्याच्या आंतरिक समृद्धीचे आणि त्याच्या अंतिम ब्रह्मप्राप्तीचे परमोच्च शिखर
मांडतात. जो मनुष्य बाहेरच्या जगात सुख व आनंद न शोधता, स्वतःच्याच
अंतरात्म्यामध्ये सुख अनुभवणारा, अंतरात्म्यातच रममाण होणारा
आणि अंतरात्म्यातच ज्ञानप्रकाशित असलेला असतो— असा योगी
साक्षात परब्रह्मरूप होऊन ‘ब्रह्मनिर्वाण‘ (परम मोक्ष) कसा प्राप्त करतो, याचे अमृततुल्य वर्णन भगवान येथे
अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
यः ।
स योगी
ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
संधी विग्रह
यः
अन्तः-सुखः अन्तर्-आरामः तथा अन्तर्-ज्योतिः एव यः ।
सः योगी
ब्रह्म-निर्वाणम् ब्रह्म-भूतः अधिगच्छति ॥ २४ ॥
३. शब्दार्थ
·
यः = जो (साधक / पुरुष)
·
अन्तः-सुखः = अंतरात्म्यातच सुख
अनुभवणारा (ज्याला आत्म्यातच सुख सापडले आहे असा)
·
अन्तर्-आरामः = अंतरात्म्यातच रमणारा /
स्वतःच्याच स्वरूपात क्रीडा (विश्रांती) करणारा
·
तथा = तसेच
·
अन्तर्-ज्योतिः = ज्याच्या अंतर्यामी
आत्मज्ञानाचा प्रकाश उजळला आहे असा
·
एव = केवळ / च
·
यः = जो
·
सः = तो
·
योगी = निष्काम योगी पुरुष
·
ब्रह्म-निर्वाणम् = परब्रह्मामध्ये लीन
होण्याच्या परम मुक्तीला (कैवल्य मोक्षाला)
·
ब्रह्म-भूतः = साक्षात परब्रह्मरूप होऊन /
ब्रह्मभावात स्थित होऊन
·
अधिगच्छति = प्राप्त होतो / मिळवतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो पुरुष केवळ अंतरात्म्यातच सुख अनुभवणारा आहे (योऽन्तःसुखः), ज्याचा विहार आणि विश्रांती
केवळ अंतरात्म्यातच आहे (अन्तरारामः),
आणि ज्याच्या अंतर्यामी आत्मज्ञानाचा
प्रकाश अखंड तेवत आहे (अन्तर्ज्योतिरेव यः);
असा साक्षात परब्रह्मरूप झालेला योगी (ब्रह्मभूतः स योगी)
‘ब्रह्मनिर्वाण‘
(परम शांतीरूप मोक्ष) प्राप्त करतो.”
या श्लोकात मुक्तीच्या सर्वोच्च स्थितीची तीन
आंतरिक लक्षणे आणि तिचे फळ मांडले आहे:
1.
अंतःसुख (Inner Happiness): बाह्य वस्तू, व्यक्ती किंवा परिस्थितीवर सुखासाठी अवलंबून न राहता स्वतःच्या चैतन्यमय
अस्तित्वातच आनंदी राहणे.
2.
अंतराराम (Inner Recreation): बाह्य करमणूक किंवा
मनोरंजनाची गरज संपून, स्वतःच्याच शांत आत्मस्वरूपात रममाण
होणे आणि विश्रांती घेणे.
3.
अंतर्ज्योती (Inner Illumination): बाह्य सूर्य किंवा दिव्याच्या
प्रकाशाविना अंतर्यामी ‘मी शुद्ध आत्मा आहे‘ हा प्रज्ञा–प्रकाश अखंड तेवत असणे.
4.
ब्रह्मभूतो ब्रह्मनिर्वाणं अधिगच्छति: असा पुरुष देहात असतानाच ‘ब्रह्मरूप‘ बनतो आणि त्याचे सर्व द्वैत नष्ट होऊन तो परब्रह्माच्या महासागरात एकरूप
(ब्रह्मनिर्वाण) होतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘ब्रह्मनिर्वाण‘ म्हणजे सर्व सांसारिक उपाधी आणि दुःखांचा समूळ लय होऊन अखंड ब्रह्मानंदात
विलीन होणे. ज्याप्रमाणे पाण्याचा थेंब समुद्रात पडल्यावर समुद्रच होतो, तसेच अंतःसुख, अंतराराम आणि अंतर्ज्योती असलेला
संन्यासी जिवंतपणीच ब्रह्मरूप (ब्रह्मभूतः) होऊन देहावसानात पूर्ण कैवल्य मोक्षाला
प्राप्त होतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्राकृत त्रिगुणांच्या
पलीकडे जाऊन स्वतःच्या निर्मळ आत्मस्वरूपाचा अखंड साक्षात्कार घेणारा योगी
परमात्म्याच्या दिव्य स्वरूपात रममाण होतो आणि संसारबंधनातून कायमचा मुक्त होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अंतर्मुख
आनंदाचे वैभव उलगडताना अत्यंत गोड आणि अमृतमय ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
जयासी अंतरींचि सुखाचा लेशु। जाहला
परमानंद-विलासु।
नाहीं बाह्य विषयांचा पांगु।
अंतरींचि तृप्त जो॥ जो
आपुलेचि ठायीं रमे। आत्मसुखाचेनि संभ्रमें। जैसें निजसुखें उन्मेषे। बाळक आपुल्या खेळा॥
जयाचिया अंतरीं ज्ञानदीपु।
उजळला स्वयंप्रकाशु अमूपु। तयासी नुरेचि अज्ञानाचा कंपु। अंतरामाजीं॥ तो देहीं असोनि ब्रह्म जाहला। ब्रह्मभावीं
पूर्ण विरघळला। ब्रह्मनिर्वाणातें
पावला। अनायासें बापा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याला
आपल्या अंतरात्म्यातच परमानंदाचे मूळ सुख गवसले आहे, ज्याला
बाह्य विषयांची कोणतीही भुरळ उरलेली नाही आणि जो अंतर्यामीच नित्य तृप्त आहे;
ज्याप्रमाणे लहान बाळ स्वतःच्याच आनंदात स्वतःशीच रमून खेळते,
तसा जो आत्मस्वरूपाच्या रंगात अखंड रममाण होतो; आणि ज्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा स्वयंप्रकाशी महादीप लख्ख उजळला आहे—
असा पुरुष या देहात राहत असतानाच साक्षात परब्रह्मरूप बनतो आणि
अतिशय सहजतेने परब्रह्माच्या मोक्षसुखात विलीन होतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या बाह्य जगात आनंद शोधणाऱ्या, सतत मोबाईल/सोशल मीडियावर
करमणूक (Entertainment) शोधणाऱ्या आणि मानसिक एकटेपणाने
ग्रासलेल्या मानवासाठी हा श्लोक आत्मशोधाचा महामंत्र देतो:
·
एकटेपणातही पूर्णत्व (Solitude vs Loneliness): जेव्हा आपण स्वतःच्या
अंतर्मनाशी जोडले जातो (अन्तराराम), तेव्हा एकटेपणाचे
रूपांतर एका अत्यंत समृद्ध आणि शांत एकांतात होते.
·
बाह्य प्रमाणीकरणाची (Validation) गरज संपणे: लोक काय म्हणतात किंवा परिस्थिती
कशी आहे यावर स्वतःचे सुख अवलंबून न ठेवता,
आपल्या नैतिक मूल्यांमध्ये आणि चांगल्या विचारांमध्ये समाधान
(अंतःसुख) मानणे.
·
स्वयं-प्रकाशित बुद्धिमत्ता (अंतर्ज्योती): बाह्य ज्ञानापेक्षा स्वतःच्या
विवेकाचा दिवा तेवत ठेवल्यास जीवनातील कोणत्याही अंधकारमय प्रसंगात योग्य मार्ग
स्पष्ट दिसतो.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या चोविसाव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी अंतर्मुख झालेल्या आत्मज्ञानी पुरुषाची परमोच्च अवस्था आणि
त्याच्या ‘ब्रह्मनिर्वाण‘
मुक्तीची ग्वाही दिली आहे. आता अशा ब्रह्मनिर्वाणाला प्राप्त होणारे
ते ऋषी कोण असतात, त्यांची आंतरिक योग्यता काय असते, त्यांची सर्व पापे कशी नष्ट झालेली असतात आणि ते संपूर्ण जगाच्या कल्याणात
(सर्वभूतहिते रताः) कसे तत्पर असतात?
याचे अत्यंत विशाल आणि करुणामय दर्शन भगवान पुढील पंचविसाव्या
श्लोकात ‘लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः‘ या शब्दांत
घडवणार आहेत.