श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील ७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की, निष्काम
कर्मयोगाच्या आचरणाशिवाय केवळ संन्यास घेणे अत्यंत दुःखदायक असते; परंतु निष्काम कर्मयोगात स्थिर झालेला साधक अल्पावधीतच परब्रह्माला
प्राप्त होतो. आता या सातव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या निष्काम
कर्मयोग्याच्या आंतरिक पावित्र्याची, त्याच्या संयमाची आणि
त्याच्या सर्वव्यापी वैश्विक दृष्टीची लक्षणे मांडतात. असा सिद्ध कर्मयोगी सर्व
प्राणिमात्रांशी एकरूप होऊन अखंड कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनात का आणि कसा
लिप्त होत नाही, याचे परम रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
योगयुक्तो
विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा
कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
संधी विग्रह
योग-युक्तः
विशुद्ध-आत्मा विजित-आत्मा जित-इन्द्रियः ।
सर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा
कुर्वन् अपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
३. शब्दार्थ
·
योग-युक्तः = निष्काम कर्मयोगाने युक्त
झालेला
·
विशुद्ध-आत्मा = ज्याचे अंतःकरण (चित्त)
पूर्णपणे शुद्ध आणि निर्मळ झाले आहे असा
·
विजित-आत्मा = ज्याने आपले शरीर व मन
पूर्णपणे जिंकले आहे असा (मनोनिग्रही)
·
जित-इन्द्रियः = ज्याने आपली सर्व
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये पूर्ण वश केली आहेत असा (जितेंद्रिय)
·
सर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा = संपूर्ण प्राणिमात्रांचा
आत्मा हाच ज्याचा स्वतःचा आत्मा बनला आहे असा (सर्वांमध्ये एकाच आत्म्याचे दर्शन
घेणारा)
·
कुर्वन् = (सर्व प्रकारची सांसारिक व
व्यावहारिक कर्तव्यकर्मे) करत असून
·
अपि = सुद्धा
·
न = नाही
·
लिप्यते = लिप्त होत / कर्मबंधनात
अडकत
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो निष्काम कर्मयोगाने
युक्त आहे (योगयुक्तः),
ज्याचे अंतःकरण अत्यंत शुद्ध झाले आहे (विशुद्धात्मा), ज्याचे शरीर व मन पूर्ण ताब्यात आहे (विजितात्मा), ज्याने सर्व
इंद्रियांवर पूर्ण विजय मिळवला आहे (जितेन्द्रियः),
आणि संपूर्ण प्राणिमात्रांचा आत्मा हाच ज्याचा स्वतःचा आत्मा झाला
आहे (सर्वभूतात्मभूतात्मा)
– असा कर्मयोगी
सर्व प्रकारची कर्मे करत असूनही कधीही कर्माच्या बंधनात लिप्त होत नाही (अडकत
नाही).“
या श्लोकात कर्मयोग्याच्या आध्यात्मिक
उन्नतीची चार प्रमुख अंगे सांगितली आहेत:
1.
अंतःकरणशुद्धी (विशुद्धात्मा): काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर या षड्रिपूंचा
नाश होऊन मन आरशासारखे स्वच्छ होणे.
2.
देह-मन-इंद्रिय निग्रह (विजितात्मा
जितेन्द्रियः):
इंद्रिये बाह्य विषयांचे गुलाम न राहता बुद्धीच्या नियंत्रणात येणे.
3.
एकात्मतेची अनुभूती (सर्वभूतात्मभूतात्मा): “जे दुसऱ्याच्या हृदयात
सुख-दुःख आहे, तेच माझ्याही आत्म्यात आहे” असा सर्व प्राणिमात्रांविषयी अद्वैत भाव जागृत होणे.
4.
अलिप्तता (न लिप्यते): अशा व्यापक भावाने लोकसंग्रहासाठी
अखंड कार्य करत असतानाही कर्तेपणाचा अहंकार नसल्याने कर्माचे कोणतेही पाप-पुण्य
किंवा बंधन त्याला चिकटत नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक कर्मयोग्याच्या
माध्यमातून सम्यग्दर्शनाची (आत्मज्ञानाची) परिपक्व अवस्था दाखवतो. ज्याचा आत्मा
सर्व भूतांचा आत्मा बनतो, त्याच्यासाठी स्वतःचे वेगळे ‘मी-पण‘ उरतच नाही. कर्ताच नष्ट झाल्यामुळे त्याने
केलेली कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व जीवांमध्ये असणारा
चैतन्यमय आत्मा एकच आहे, हा विवेक ठेवून भगवत्प्रीत्यर्थ
कर्म करणारा भक्त स्वाभाविकपणे बंधमुक्त होतो; त्याचे
प्रत्येक कार्य विश्वाच्या सेवेत समर्पित होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
कर्मयोग्याच्या वैश्विक अलिप्ततेचे वर्णन करताना अनुपमेय ओव्यांमध्ये मांडतात:
जो कर्मयोगें निर्मळ जाहला। अंतरीं
ज्ञानाचा उदय ठेला।
इंद्रियांतें जेणें जिंकिलें
भला। मन आपुलें॥ तो
सर्व भूतांचा आत्मा होये। भूतें आपुले ठायीं पाहे। जैसें तरंग आणि उदक आहे। भिन्न नव्हे॥
तो लोकां दिसे कर्म करितां।
परि कर्माची न बाधे वार्ता। जैसें आकाश न लिंपे सर्वथा। मेघांचेनि योगें॥ ना तरी सूर्याचेनि प्रकाशें। जग चाले आपुल्या
आभासें। परि
सूर्य तेथ न लिंपे जैसें। तैसा तो राहे॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जो
निष्काम कर्मयोगाने पूर्ण निर्मळ झाला आहे, ज्याने आपली
इंद्रिये आणि मन जिंकले आहे, तो सर्व प्राणिमात्रांचा आत्मा
बनतो. ज्याप्रमाणे पाण्याच्या लाटा आणि पाणी एकच असतात, तसा
तो सर्व चराचराला स्वतःच्या आत्मस्वरूपात पाहतो. असा पुरुष बाह्य जगाला सर्व कर्मे
करताना दिसतो; परंतु ज्याप्रमाणे आकाशाला ढगांचा लेप लागत
नाही किंवा सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालूनही सूर्य त्या व्यवहारांत
अलिप्त राहतो, अगदी त्याचप्रमाणे हा कर्मयोगी कर्मांत
वावरूनही पूर्णपणे अलिप्त राहतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या नेतृत्वाच्या (Leadership), सामाजिक
बांधिलकीच्या आणि नातेसंबंधांच्या युगात हा श्लोक एका आदर्श मानवाचे रूप मांडतो:
·
सर्वसमावेशक दृष्टिकोन (Universal Empathy): जेव्हा एखादा नेता किंवा
व्यवस्थापक सर्वांच्या हितातच आपले हित (सर्वभूतात्मभूतात्मा) पाहतो, तेव्हा त्याचे निर्णय निःपक्षपाती, न्यायाचे आणि
सर्वांना पुढे नेणारे ठरतात.
·
स्वतःवर नियंत्रण (Self-Mastery): जो स्वतःच्या मनावर आणि
वासनांवर (जितेन्द्रिय) ताबा ठेवू शकत नाही, तो जगाचे
नेतृत्व करू शकत नाही; आत्मनियंत्रण हेच सर्व यशाचे मूळ आहे.
·
अहंकाररहित कार्यसंस्कृती: “हे काम सर्वांच्या
भल्यासाठी चालले आहे” असा भाव ठेवून काम केल्यास अहंकार
गळून पडतो, ताण संपतो आणि कार्यात प्रचंड यश मिळते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सातव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी निष्काम कर्मयोगाच्या परिपक्वतेचे सर्वोच्च चित्र उभे केले
आहे. कर्म न सोडताही कर्मातीत कसे होता येते,
याचा हा जिवंत आदर्श आहे. आता असा सिद्ध पुरुष पाहणे, ऐकणे, चालणे किंवा श्वास घेणे या सर्व शारीरिक
क्रिया करत असताना अंतर्मनात ‘मी काहीही करत नाही‘ असा अकर्तेपणाचा भाव कसा ठेवतो? याचे अत्यंत सूक्ष्म
आणि विलक्षण विश्लेषण भगवान पुढील आठ आणि नवव्या श्लोकात ‘नैव
किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्‘ या शब्दांत करणार आहेत.