श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील २१ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, परब्रह्मात स्थिर झालेला स्थिरबुद्धी पुरुष प्रिय गोष्ट
मिळाल्यास हर्षित होत नाही आणि अप्रिय घडल्यास उद्विग्न होत नाही. आता या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या आंतरिक स्थिरतेचे मूळ
रहस्य उलगडतात. जो मनुष्य बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयसुखांपासून स्वतःचे मन
पूर्णपणे काढून घेतो, त्याला स्वतःच्याच अंतरात्म्यामध्ये
कोणत्या अथांग आनंदाचा अनुभव येतो आणि ब्रह्मयोगात लीन झाल्याने त्याला ‘अक्षय सुखाची‘ (कधीही न संपणाऱ्या परमानंदाची) प्राप्ती कशी होते, याचे अलौकिक निरूपण भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स
ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
संधी विग्रह
बाह्य-स्पर्शेषु
असक्त-आत्मा विन्दति आत्मनि यत् सुखम् ।
सः
ब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते ॥ २१ ॥
३. शब्दार्थ
·
बाह्य-स्पर्शेषु = बाहेरच्या विषयभोगांमध्ये
(शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध इत्यादी इंद्रियविषयांमध्ये)
·
असक्त-आत्मा = ज्याचे अंतःकरण आसक्तिरहित
(अलिप्त) झाले आहे असा
·
विन्दति = प्राप्त करतो / मिळवतो /
अनुभवतो
·
आत्मनि = स्वतःच्या आत्म्यामध्ये
(अंतर्यामी)
·
यत् = जे
·
सुखम् = (सात्त्विक व स्वाभाविक)
आत्मसुख
·
सः = तो (साधक)
·
ब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा = परब्रह्माच्या ध्यानात
ज्याचे चित्त पूर्णपणे एकाग्र व तद्रूप झाले आहे असा
·
सुखम् = (परमानंदरूप) सुखाचा
·
अक्षयम् = कधीही नाश न पावणाऱ्या /
अखंड शाश्वत अशा
·
अश्नुते = उपभोग घेतो / अनुभव घेतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचे अंतःकरण बाह्य विषयांच्या भोगांमध्ये किंचितही आसक्त नाही (बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा),
तो स्वतःच्या अंतरात्म्यामध्ये जे अलौकिक सुख अनुभवतो (विन्दत्यात्मनि
यत्सुखम्); पुढे तोच परब्रह्माशी एकाकार
झालेला योगी (स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा) कधीही नष्ट न होणाऱ्या शाश्वत
‘अक्षय सुखाचा‘ (सुखमक्षय्यम्) अखंड उपभोग घेतो.“
या
श्लोकात खऱ्या आनंदाची गुरुकिल्ली दोन टप्प्यांत सांगितली आहे:
1.
बाह्य भोगांतून निवृत्ती (Detachment from External Pleasures): इंद्रिये जेव्हा बाह्य विषयात
(स्पर्शेषु) अडकतात, तेव्हा मन सतत अस्वस्थ राहते. त्या
विषयांची आसक्ती सोडल्याशिवाय अंतर्मुख होता येत नाही.
2.
आत्मसुखाचा उदय व ब्रह्मयोगाची परिपूर्णता: बाह्य विषयांपासून मन मागे फिरताच
साधकाला स्वतःच्याच आत शांत, निर्भेळ आत्मसुखाची गोडी लागते; आणि हेच चित्त
जेव्हा अखंड परब्रह्माच्या अनुसंधानात लीन होते, तेव्हा
त्याला ‘अक्षय सुख‘ (कधीही न संपणारा
ब्रह्मानंद) प्राप्त होतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जोपर्यंत मन बाह्य
विषयांच्या मृगजळामागे धावत असते, तोपर्यंत आत्मसुखाचा
साक्षात्कार होऊ शकत नाही. बाह्य विषयांचा त्याग केल्याने अंतःकरण पूर्ण शांत होते
आणि परब्रह्माशी समाधी लागते (ब्रह्मयोग). हा ब्रह्मानंद अक्षय आहे, कारण तो कोणत्याही नश्वर वस्तूवर अवलंबून नसून आत्म्याचाच स्वभाव आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्राकृत वस्तूंपासून मिळणारे
सुख क्षुद्र, मर्यादित आणि विनाशी असते; परंतु भगवंताच्या स्वरूपाचे चिंतन आणि अनुभूती (ब्रह्मयोग) यातून मिळणारा
आनंद अमर्याद, नित्य आणि अक्षय असतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अक्षय्य सुखाचे आणि अंतर्मुखतेचे वैभव मांडताना
अत्यंत मधुर ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
जो
बाह्य विषयांचिया आशा। झाडूनि सांडी सर्वथा दिशा। तो
अंतरीं परमार्थाचा उल्हासा। पावे वेगीं॥ जैसें अमृताचे सरोवर सांपडे। मग डबघाईचे पाणी
कोण आवडे? तैसा आत्मसुखाचिया जोडे। विषय विसरे॥ जयाचें चित्त
ब्रह्मरंगीं रंगले। अद्वैताचेनि योगें स्थिर जाहले। तयासी सुख अक्षय्य फावलें। परमानंदाचें॥
तेथ सुखाचा अंतु न पडे।
आनंदाची सीमा न सरे पुढें। ब्रह्मसुख रोकडें। भोगी तोचि॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, जो बाह्य विषयांची हाव मनातून समूळ फेकून देतो,
त्याच्या अंतःकरणात परमार्थाचा खरा उल्हास प्रगट होतो. ज्याला साक्षात अमृताचे सरोवर
सापडले आहे, तो डबक्यातील घाणेरडे पाणी पिण्याची इच्छा कशाला करेल? तसा आत्मसुखाची गोडी चाखलेला पुरुष बाह्य विषयांना पूर्ण विसरून जातो.
ज्याचे चित्त परब्रह्माच्या रंगात रंगून एकरूप होते, त्याला
कधीही न आटणारे अक्षय्य परमानंदसुख प्राप्त होते; जेथे
सुखाचा कधी अंतच होत नाही.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
बाह्य वस्तूंवर आधारित (Materialistic)
आणि सततच्या उपभोगाच्या संस्कृतीत हा श्लोक शाश्वत आनंदाचा पत्ता
दाखवतो:
·
आनंदाचा खरा स्रोत आत आहे (Joy is an Inside Job): आपण गाडी, बंगला, गॅजेट्स किंवा बाह्य मनोरंजनात सुख शोधत असतो;
परंतु हे सुख क्षणभंगुर असते. खरा, दीर्घकाळ
टिकणारा आनंद स्वतःच्या शांत अंतर्मनात (आत्मनि) असतो.
·
इंद्रियसुखांच्या गुलामगिरीतून मुक्ती: बाह्य वस्तू आपल्याला तात्पुरते
उत्तेजन (Dopamine hit) देतात, ज्यामुळे नंतर पोकळी निर्माण होते. याउलट,
आंतरिक शांतता आणि एकाग्रतेतून मिळणारा आनंद मेंदूला आणि आत्म्याला
खरी विश्रांती (अक्षय्य सुख) देतो.
·
अखंड तृप्तीची अवस्था (Inner Fulfillment): ज्याचे मन स्वतःच्या कामात,
साधनेत आणि विचारांत आनंदी असते, तो बाह्य
जगातील प्रलोभने किंवा कौतुकावर अवलंबून राहत नाही.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सिद्ध
केले आहे की, बाह्य
भोगांचा त्याग ही कष्टाची गोष्ट नसून त्याहून अनंत पटीने मोठ्या अशा ‘अक्षय सुखाची‘ ती प्राप्ती आहे. आता हे बाह्य
विषयभोग वरवर गोड वाटले तरी ते प्रत्यक्षात केवळ दुःखाचेच उगमस्थान (दुःखयोनयः)
कसे आहेत आणि विवेकी मनुष्य या भोगांमध्ये का रमत नाही? याचे
अत्यंत जागृत करणारे आणि डोळ्यात अंजन घालणारे सत्य भगवान पुढील बाविसाव्या
श्लोकात ‘ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव
ते‘ या अमर शब्दांत मांडणार आहेत.