श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील आठव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले होते की, तत्त्वज्ञानी व समाहितचित्त पुरुष पाहणे, ऐकणे,
स्पर्श करणे, खाणे, चालणे,
झोपणे आणि श्वास घेणे या सर्व क्रिया चालू असतानाही ‘मी काहीही करत नाही‘ असा अकर्तेपणाचा भाव ठेवतो. आता
हा नववा श्लोक हा मागील आठव्या श्लोकाचाच अविभाज्य उत्तरार्ध आहे. बोलणे, त्यागणे, ग्रहण करणे, आणि अगदी
पापण्या उघडणे-मिटणे या सूक्ष्म शारीरिक हालचाली होत असतानाही, “केवळ इंद्रियेच आपापल्या
विषयात आपोआप व्यवहार करत आहेत“ असा
पक्का निश्चय ठेवणारा ज्ञानी पुरुष कसा संपूर्ण कर्मातीत राहतो, याचा अंतिम सिद्धांत भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु
वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
संधी विग्रह
प्रलपन्
विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।
इन्द्रियाणि
इन्द्रिय-अर्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् ॥ ९ ॥
३. शब्दार्थ
·
प्रलपन् = (वाणीने) बोलत असताना
·
विसृजन् = (मलमूत्रादींचा अथवा
वस्तूंचा) त्याग करत असताना / सोडताना
·
गृह्णन् = (हातांनी वस्तू) ग्रहण करत
असताना / पकडताना
·
उन्मिषन् = डोळे उघडताना / पापण्यांची
उघडझाप करताना
·
निमिषन् = डोळे मिटताना / पापण्या
झाकताना
·
अपि = सुद्धा
·
इन्द्रियाणि = सर्व ज्ञानेंद्रिये आणि
कर्मेंद्रिये
·
इन्द्रिय-अर्थेषु = आपापल्या
इंद्रियविषयांमध्ये (रूप, रस, गंध,
शब्द, स्पर्श इत्यादींमध्ये)
·
वर्तन्ते = प्रवृत्त होत आहेत /
व्यवहार करत आहेत
·
इति = असा (निश्चय)
·
धारयन् = मनात दृढ धारण करून / असा
पक्का विश्वास ठेवून
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “(मागील आठव्या
श्लोकातील क्रियांप्रमाणेच) वाणीने बोलताना, शरीराचे
मलोत्सर्ग करताना, हातांनी वस्तू ग्रहण करताना आणि
डोळ्यांच्या पापण्यांची उघडझाप करतानाही— ‘केवळ इंद्रियेच आपापल्या विषयांमध्ये आपापले
व्यवहार करत आहेत‘ (इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते)—
असा पक्का निश्चय मनात धारण करणारा तत्त्ववेत्ता पुरुष अंतर्यामी ‘मी काहीही करत नाही‘ याच साक्षीभावात अखंड स्थिर
राहतो.“
हा श्लोक ८ व्या श्लोकातील विचाराला पूर्णत्व
देतो:
1.
सूक्ष्म नैसर्गिक क्रियांचे सत्य: डोळ्यांची उघडझाप
(उन्मिषन्-निमिषन्) ही इतकी सहज आणि स्वयंचलित क्रिया आहे की तिच्यासाठी माणसाला
वेगळा विचार करावा लागत नाही; तसेच सर्व इंद्रियांचे व्यापार प्रकृतीच्या नियमांनुसार आपोआप चालतात.
2.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते: डोळे रूपाला पाहतात, कान शब्दाला ऐकतात, हात घेतात, जीभ बोलते— हे सर्व
जड इंद्रिये आणि जड विषयांचे एकमेकांशी होणारे व्यवहार आहेत.
3.
आत्म्याचे असंगत्व: या सर्व क्रियांच्या मागे जो शुद्ध
चैतन्य आत्मा आहे, तो यापैकी काहीही करत नाही आणि कशातही अडकत नाही; तो
केवळ एक निर्लेप प्रकाशक आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ८ वा आणि ९ वा श्लोक मिळून
आत्म्याच्या अकर्तृत्वाचा पूर्ण सिद्धांत मांडतात. अज्ञानी मनुष्य इंद्रियांच्या
क्रिया स्वतःवर लादून घेतो आणि ‘मी बोललो, मी दिले‘ असा अहंकार करतो. याउलट, ज्ञानी पुरुष ‘इंद्रिये आपापल्या विषयात वावरत आहेत‘
हे यथार्थपणे जाणत असल्यामुळे तो सर्व क्रिया करत असूनही वास्तविक
अकर्मातच (संन्यासात) स्थिर असतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे स्वरूप प्रकृतीहून
भिन्न आहे. इंद्रिये आणि त्यांच्या विषयांचे संबंध हे प्रकृतीच्या गुणांमुळे घडतात;
हा विवेक दृढ करणारा साधक कर्माच्या दोषांपासून आणि बंधनांपासून
कायमचा मुक्त होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या दोन्ही श्लोकांच्या
समन्वयाचे मर्म उलगडताना अत्यंत रसाळ व अलौकिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
बोलतां तरी न बोले। देणें-घेणें जरी
घडलें। नेत्रांचे उन्मीलन जाहलें। अथवा निमीलन॥
तरी तो अंतरीं ऐसें जाणे।
इंद्रियांचे इंद्रियांशीं वर्तणें। आपुले ठायीं नुरे येणें-जाणें। कर्तृत्वाचें॥
जैसी नौका चालतां जळावरी।
बैसला मनुष्य निश्चळ अंतरीं। तो धांवत झाडें पाहे तीरीं। परि आपण न धांवे॥ तैसीं इंद्रियें विषयांतें भोगिती। परि
आत्मयासी नाहीं लिंपती। ऐशी
जयाची ज्ञानस्थिती। तोचि मुक्तु बापा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, तो
ज्ञानी पुरुष बोलत असतानाही बोलत नाही, हातांनी देत-घेत
असताना किंवा डोळ्यांची उघडझाप होत असतानाही तो अंतर्यामी हेच पक्के जाणतो की,
इंद्रियेच आपापल्या विषयांत वावरत आहेत; यामध्ये
आत्म्याचे कसलेही कर्तृत्व नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यात चालणाऱ्या नावेवर शांत
बसलेल्या प्रवाशाला काठावरची झाडे धावताना दिसली तरी तो स्वतः निश्चळ असतो,
अगदी त्याचप्रमाणे इंद्रिये आपापल्या विषयांचा उपभोग घेत असतानाही
आत्म्याला त्याचा कोणताही लेप लागत नाही; अशी ज्याची
ज्ञानस्थिती असते तोच खरा मुक्त पुरुष होय.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या मानसिक ताणतणावाच्या, अतिविचारांच्या (Overthinking)
आणि जबाबदाऱ्यांच्या युगात हा श्लोक मानसिक शांततेचा पाया रचतो:
·
इंद्रियांच्या गुलामीतून मुक्ती (Mastery over Reactivity): बाह्य आकर्षणे किंवा प्रलोभने
दिसली, तरी “हा केवळ इंद्रिये आणि
विषयांचा खेळ आहे, मी त्याहून वेगळा आहे” हा विवेक बाळगल्यास माणूस मोहाला बळी पडत नाही.
·
अति-कर्तेपणाच्या दडपणातून मुक्ती: प्रत्येक लहान-मोठ्या गोष्टीचे ओझे
स्वतःच्या मनावर न घेता, शरीराला त्याचे काम करू देणे आणि मनाने शांत राहणे यामुळे ऊर्जा व
कार्यक्षमता टिकून राहते.
·
साक्षीभावाची साधना (Mindfulness in Action): बोलताना, खाताना किंवा काम करताना आपण आतून स्वतःच्याच क्रियांना शांतपणे पाहू शकलो,
तर क्रोधावर आणि घाईगडबडीवर आपोआप नियंत्रण येते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे आठव्या आणि नवव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञानी पुरुषाच्या अकर्तेपणाची पराकाष्ठा विशद केली
आहे. जो अंतर्यामी या साक्षीभावात राहतो,
तो संसारातील सर्व व्यवहार करत असूनही मुक्तासारखा जगतो. आता असा
ज्ञानी पुरुष आपली सर्व कर्मे परमात्म्याला अर्पण करून कर्म करत असताना, ज्याप्रमाणे कमळाचे
पान पाण्यात राहूनही पाण्याने लिप्त होत नाही (पद्मपत्रमिवाम्भसा),
तसा तो पापांपासून कसा अलिप्त राहतो? याचे
अत्यंत प्रसिद्ध आणि निसर्गरम्य रूपक भगवान पुढील दहाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.