श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की, जो
द्वेष आणि आकांक्षेच्या पलीकडे गेला आहे तो कर्म करत असूनही ‘नित्य संन्यासी‘च आहे. आता या चौथ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्ण सांख्ययोग (ज्ञानपूर्वक कर्मसंन्यास) आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील
तथाकथित भेदावर थेट आणि स्पष्ट भाष्य करतात. अज्ञानी किंवा बालिश बुद्धीचे लोक या
दोन्ही मार्गांना एकमेकांपासून वेगळे आणि विरोधी मानतात; परंतु
खरे तत्त्वज्ञानी पंडित या दोन्हींचे अंतिम फळ एकच कसे पाहतात, याचे मर्म भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
साङ्ख्ययोगौ
पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः
सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
संधी विग्रह
साङ्ख्य-योगौ
पृथक् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकम् अपि
आस्थितः सम्यक् उभयोः विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
३. शब्दार्थ
·
साङ्ख्य-योगौ = सांख्य
(ज्ञानयोग/कर्मसंन्यास) आणि कर्मयोग
·
पृथक् = भिन्न / वेगवेगळे /
परस्परविरोधी
·
बालाः = अज्ञानी लोक / बालकबुद्धीचे
(अल्पमती) मनुष्य
·
प्रवदन्ति = म्हणतात / बोलतात
·
न = नाही
·
पण्डिताः = ज्ञानी / तत्त्ववेत्ते /
विवेकी पुरुष
·
एकम् = एका (मार्गामध्ये)
·
अपि = सुद्धा
·
आस्थितः = चांगल्या प्रकारे स्थित
असलेला / निष्ठापूर्वक आचरण करणारा
·
सम्यक् = यथार्थ रीतीने / पूर्णपणे
·
उभयोः = या दोन्ही मार्गांचे
·
विन्दते = प्राप्त करतो / मिळवतो
·
फलम् = फळ (मोक्षरूप अंतिम श्रेय)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! सांख्य
(ज्ञानयोग) आणि निष्काम कर्मयोग हे एकमेकांपासून भिन्न आहेत असे केवळ अल्पबुद्धी (अज्ञानी) लोक म्हणतात,
पंडित (तत्त्वज्ञानी) नव्हे. या दोन्ही मार्गांपैकी कोणत्याही एकाच मार्गाचे यथार्थ रीतीने (सम्यक्) आचरण
करणारा साधक त्या दोन्ही मार्गांचे सामायिक फळ (मोक्ष) प्राप्त
करून घेतो.“
या श्लोकात ज्ञानाचा आणि कर्माचा समन्वय दोन
तत्त्वांतून मांडला आहे:
1.
मार्गातील
एकवाक्यता: सांख्य म्हणजे ज्ञानाने कर्माचा त्याग, आणि कर्मयोग म्हणजे कर्मातील फळाचा त्याग; दोन्ही मार्गांचा उद्देश
एकाच ‘अहंकाराचा
लय‘ करणे हा आहे. म्हणूनच ज्ञानी लोक या
दोन्हींमध्ये भेद पाहत नाहीत.
2.
एका निष्ठेने मुक्ती: दोन्ही मार्गांवर एकाच वेळी पाय
ठेवण्याची गरज नाही; कोणत्याही एका मार्गावर जरी साधकाने पूर्ण प्रामाणिकतेने (सम्यक्) निष्ठा
ठेवली, तरी त्याला दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ म्हणजेच
परमानंद आणि मोक्ष सहज मिळतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ज्यांची बुद्धी शास्त्राच्या
सखोल रहस्यापर्यंत पोहोचलेली नाही अशांनाच (बालाः) हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात.
कर्मयोगाचे सम्यक् आचरण अंतःकरण शुद्ध करून थेट ज्ञाननिष्ठेकडे नेते; त्यामुळे एका मार्गाचे परिपूर्ण अनुष्ठान दोन्ही मार्गांचे अंतिम फळ
(मोक्ष) मिळवून देते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्काराच्या
दृष्टीने ज्ञान आणि कर्म हे एकमेकांना पूरक आहेत. कर्मयोगात आत्मज्ञानाचा समावेश
असतो आणि सांख्ययोगात आत्मज्ञानाचे चिंतन असते; त्यामुळे
दोन्हींचे पर्यवसान एकाच भगवत्प्राप्तीत होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या दोन्ही मार्गांच्या
एकरूपतेचे मर्म उलगडताना अत्यंत सुंदर ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
सांख्य आणि योग दोन्हींतें। जे
मानिती वेगळालिकेतें।
ते बाळबुद्धी अज्ञान
निश्चितें। जाणावे पां॥ जैसें
एकाचि रत्नाचें तेज। दोन प्रकारें दिसे सहज। तैसा सांख्य-योगाचा साच। विचारु एक॥
एकाचि मार्गातें दृढ धरूनि। जो
अनुष्ठे सम्यक् गुणीं। तो
दोन्हींचें फळ तत्क्षणीं। पावे रोकडें॥ म्हणौनि ज्ञानी जे पंडित। ते दोन्हींसी एकचि
देखत। मोक्षाचिया
नगरा जात। एकाचि पंथें॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, सांख्य
आणि कर्मयोग या दोन्ही निष्ठांना जे वेगवेगळे मानतात, ते
बालकबुद्धीचे अज्ञानी आहेत हे समजून घे. ज्याप्रमाणे एकाच रत्नाची प्रभा दोन
प्रकारांनी भासली तरी रत्न एकच असते, तसेच सांख्य आणि योगाचे
तत्त्व एकच आहे. या दोन्हींपैकी एकाही मार्गाचे जो दृढतेने आणि यथार्थ आचरण करतो,
तो दोन्ही मार्गांचे मोक्षरूप फळ तात्काळ मिळवतो. म्हणूनच खरे
ज्ञानी पंडित या दोन्ही मार्गांना एकरूपच पाहतात; कारण
दोन्ही वाटा एकाच मोक्षाच्या नगराकडे नेणाऱ्या आहेत.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या संभ्रमाच्या आणि अनेक पद्धतींनी
भरलेल्या आधुनिक काळात हा श्लोक एकाग्रतेचा व सर्वसमावेशकतेचा मार्ग दाखवतो:
·
मार्गांपेक्षा अंतिम ध्येयाचे भान (Focus on the Destination): आपण विचारवंत (Thinker/Researcher)
असलो किंवा कृतीशील कार्यकर्ते (Doer/Practitioner) असलो, तरी दोघांचे ध्येय उत्कर्ष आणि सत्य शोधणे हेच
असते; त्यामुळे पद्धतीवरून वाद घालणे बाळबोधपणा ठरतो.
·
एकाच ध्येयावर निष्ठा (Master One Path): एकाच वेळी दहा गोष्टी अर्धवट
करण्यापेक्षा, स्वतःच्या प्रकृतीला साजेसा एकच मार्ग निवडून
त्यावर पूर्ण ताकदीने आणि प्रामाणिकपणे (सम्यक्) काम केल्यास सर्वोच्च यश मिळते.
·
अनावश्यक वादांमधून मुक्ती: ज्ञानी व्यक्ती बाह्य मतभेदांच्या
पलीकडे जाऊन गाभा पाहते; संकुचित वाद हे केवळ अर्धवट ज्ञानाचे लक्षण आहेत.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या चौथ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी सांख्य आणि कर्मयोग यांतील कृत्रिम भेद मिटवून टाकला आहे. मार्ग
वेगळे दिसले तरी अंतिम मुक्कामाचे स्थान एकच आहे. आता हेच तत्त्व अधिक ठळक करताना, ‘जे स्थान सांख्ययोग्यांना
मिळते तेच कर्मयोग्यांना कसे मिळते आणि जो या दोन्हींना एक पाहतो तोच खरा द्रष्टा
कसा?’ याचे अलौकिक निरूपण भगवान पुढील पाचव्या श्लोकात ‘यत्सांख्यैः
प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते‘ या शब्दांत करणार आहेत.