श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील १५ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चौदाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, परमात्मा कोणाचेही कर्तेपण,
कर्मे किंवा कर्मांचा फळसंयोग निर्माण करत नाही; तर जीवाचा स्वभाव
(प्रकृती) या सर्वांना प्रवृत्त करतो. आता या पंधराव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्ण मानवी मनातील सर्वात मोठ्या धार्मिक व आध्यात्मिक गैरसमजावर थेट प्रकाश
टाकतात. लोक मानतात की देव लोकांची पापे किंवा पुण्ये स्वतःकडे घेतो आणि सुख-दुःख
देतो. परंतु परमात्मा कोणाचेही पाप किंवा पुण्य ग्रहण करत नाही; मग तरीही सर्वसामान्य लोक या भ्रमात का अडकतात? याचे
मूळ कारण— “अज्ञानाने ज्ञानाला झाकून टाकल्यामुळे सर्व जीव मोहित
होतात“— हे सनातन सत्य भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नादत्ते
कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं
ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
संधी विग्रह
न आदत्ते
कस्यचित् पापम् न च एव सु-कृतम् विभुः ।
अज्ञानेन
आवृतम् ज्ञानम् तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
३. शब्दार्थ
·
न = नाही
·
आदत्ते = ग्रहण करतो / स्वतःकडे घेतो
·
कस्यचित् = कोणाचेही (कोणत्याही
जीवाचे)
·
पापम् = पापकर्म / पापफळ
·
न = ना
·
च = आणि
·
एव = मुळीच
·
सु-कृतम् = पुण्यकर्म / शुभफळ
·
विभुः = सर्वव्यापी परमात्मा /
सर्वसमर्थ प्रभू
·
अज्ञानेन = (मायेच्या/अविद्येच्या)
अज्ञानाने
·
आवृतम् = आच्छादलेले आहे / झाकले
गेले आहे
·
ज्ञानम् = (आत्म्याचे शुद्ध) ज्ञान
·
तेन = त्यामुळे / त्या कारणाने
·
मुह्यन्ति = मोहित होतात / संभ्रमात
पडतात / भुलतात
·
जन्तवः = सर्वसामान्य जीव /
प्राणिमात्र
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “सर्वव्यापी परमात्मा (विभुः)
कोणत्याही जीवाचे पाप
स्वतःकडे ग्रहण करत नाही, आणि कोणाचे पुण्यही स्वतःकडे घेत नाही.
परंतु अज्ञानाने
(मायेने) जीवाचे आत्मज्ञान झाकून टाकल्यामुळे (अज्ञानेनावृतं
ज्ञानं), सर्व सामान्य जीव संभ्रमात
व मोहात पडतात.“
या
श्लोकात ईश्वराचे परमोच्च अलिप्तत्व आणि जीवाच्या संभ्रमाचे मूळ स्पष्ट केले आहे:
1.
ईश्वराचे निर्लेपत्व (विभुः): परमात्मा हा न्यायाधीशाप्रमाणे
किंवा आकाशाप्रमाणे निष्पक्ष आणि अलिप्त आहे. तो कोणाच्या पापाने अप्रसन्न होत
नाही आणि कोणाच्या पुण्याने प्रसन्न होऊन स्वतः काही जोडत नाही. पाप-पुण्याची फळे
ही निसर्गाच्या कर्मनियमानुसार जीवालाच भोगावी लागतात.
2.
मोहाचे कारण (अज्ञानेन आवृतं ज्ञानम्): ज्याप्रमाणे दाट ढगांमुळे सूर्याचा
प्रकाश झाकला जातो, त्याचप्रमाणे अज्ञानामुळे जीवाचे मूळ शुद्ध आत्मज्ञान झाकले जाते.
3.
जीवाची भ्रांती: या अज्ञानामुळे जीव स्वतःला ‘कर्ता‘ आणि
‘भोक्ता‘ मानू लागतो, आणि स्वतःच्या सुख-दुःखांचे खापर “देवाने मला
हे दुःख दिले किंवा देवाने मला हे सुख दिले” असे म्हणून
ईश्वरावर फोडतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘विभुः‘ म्हणजे सर्वव्यापी परब्रह्म. परमात्मा नित्य शुद्ध, बुद्ध,
मुक्त आणि कूटस्थ असल्याने त्याला कर्माचा किंवा पाप-पुण्याचा
स्पर्शही होऊ शकत नाही. ‘मी करतो, देव
फळ देतो‘ हा भाव केवळ अविद्येमुळे (अज्ञानामुळे) निर्माण
होतो. ज्ञान होताच ही अविद्या नष्ट होते आणि जीव स्वतःला ब्रह्मरूप अनुभवतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, जीवात्म्याचे मूळ ज्ञान
संकुचित होण्याचे कारण त्याचे स्वतःचे पूर्वकर्म आणि अज्ञान आहे. परमात्मा
सर्वांचा अंतर्यामी असूनही जीवाच्या पाप-पुण्याने लिप्त होत नाही; तो केवळ कर्मफलाचा विधानकर्ता आणि साक्षी आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराचे निर्लेपत्व आणि अज्ञानाचे स्वरूप
उलगडताना अत्यंत गोड ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
तो
सर्वव्यापी परमात्मा साचा। न घे पाप अथवा पुण्य जीवांचा। तो केवळ साक्षी सर्वांचा। अलिप्त राहे॥ जैसें आकाशीं मेघ उठती। परि आकाश न लिंपे
तयाप्रती। ना
तरी अग्नीवरी काजळी दाटती। परि अग्नी न मैळे॥ परि अज्ञानाचेनि पडळें। जीवांचे ज्ञान
झांकळें। म्हणौनि
मोहें भ्रमलें। सकळ जन॥ जीव
म्हणती देवे केलें। मज सुख-दुःख दिधलें। हे अज्ञानाचेनि बळें। बोलती बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, तो सर्वव्यापी परमात्मा कोणत्याही जीवाचे पाप अथवा
पुण्य स्वतःकडे घेत नाही; तो केवळ सर्वांचा साक्षी राहून
पूर्ण अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे आकाशात ढग आले तरी आकाशाला त्याचा मळ लागत नाही,
किंवा दिव्यावर काजळी धरली तरी मूळ अग्नी मैला होत नाही; तसेच ईश्वराचे आहे. परंतु अज्ञानाच्या पडद्याने जीवाचे आत्मज्ञान झाकले
गेल्यामुळे सर्व लोक मोहात पडतात. मग अज्ञानाच्या भरात लोक म्हणतात की ‘देवाने हे केले, देवाने मला सुख किंवा दुःख दिले‘; परंतु हा निव्वळ
त्यांचा भ्रम आहे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानसिक गुलामगिरीतून, अंधश्रद्धेतून आणि परावलंबी विचारांतून मुक्त होण्यासाठी हा श्लोक अत्यंत
क्रांतिकारक विचार देतो:
·
अंधश्रद्धा आणि गैरसमजातून मुक्ती (Freedom from Superstition): “देवाला नवस केला की पाप
धुतले जाईल” किंवा “देवाने
कोपून मला संकट दिले” हा विचार चुकीचा आहे. देव कोणाचे
पाप विकत घेत नाही; प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्माची जबाबदारी स्वतःच घ्यावी लागते.
·
स्वतःच्या अंतर्मनाचा विकास (Self-Awakening): आपली खरी समस्या परिस्थिती
नसून आपल्या बुद्धीवरील अज्ञानाचा पडदा (Lack of Awareness) आहे.
योग्य ज्ञान आणि सजगता वाढवून आपण जीवनातील संभ्रम दूर करू शकतो.
·
कर्मसिद्धांतावर निष्ठा: आपण जे पेरू तेच उगवणार; ईश्वराला दोष देण्याऐवजी
स्वतःच्या कृती, विचार आणि हेतू शुद्ध ठेवणे हाच सुखाचा खरा
मार्ग आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या पंधराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट
केले आहे की, मानवाचे
सर्व दुःख, संभ्रम आणि जन्म-मरणाचे फेरे हे केवळ
आत्मज्ञानावर पडलेल्या अज्ञानाच्या पडद्यामुळे आहेत. आता हा अज्ञानाचा अंधकार
कशाने नष्ट होतो? आणि ज्यांचे अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट होते,
त्यांना सूर्यासारखे कोणते अलौकिक परमतत्त्व प्रगट होते? याचे अत्यंत तेजस्वी उत्तर भगवान पुढील सोळाव्या श्लोकात ‘ज्ञानेन तु
तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः‘
या शब्दांत देणार आहेत.