श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील २७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सव्वीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, काम-क्रोधापासून मुक्त
झालेल्या आणि आत्मसाक्षात्कार प्राप्त केलेल्या यतींसाठी सर्व बाजूंनी साक्षात
ब्रह्मनिर्वाण नित्य सिद्धच असते. आता या सत्ताविसाव्या श्लोकात (आणि पुढील
अठ्ठाविसाव्या श्लोकात सलगपणे) भगवान श्रीकृष्ण त्या ब्रह्मनिर्वाण मुक्तीला
मिळवून देणाऱ्या ‘अष्टांग ध्यानयोगा‘ची मूलभूत व प्रायोगिक पूर्वतयारी मांडतात. बाह्य विषयांना बाहेरच रोखणे,
दृष्टी दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी स्थिर करणे, आणि नासिकाग्रभागात फिरणारे प्राण व अपान वायू समसमान (संतुलित) करणे—
या तीन मूलभूत क्रियांचे अत्यंत शास्त्रीय आणि गुह्य रहस्य भगवान
येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
स्पर्शान्कृत्वा
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ
समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
संधी विग्रह
स्पर्शान्
कृत्वा बहिः बाह्यान् चक्षुः च एव अन्तरे भ्रुवोः ।
प्राण-अपानौ
समौ कृत्वा नासा-अभ्यन्तर-चारिणौ ॥ २७ ॥
३. शब्दार्थ
·
स्पर्शान् = शब्दादी सर्व विषयभोगांना
(इंद्रियविषयांना)
·
कृत्वा = करून
·
बहिः = बाहेर
·
बाह्यान् = बाह्य (विषयांना)
·
चक्षुः = दृष्टीला / नेत्रांना
·
च = आणि
·
एव = तसेच / च
·
अन्तरे = मध्यभागी
·
भ्रुवोः = दोन्ही भुवयांच्या
(भ्रुकुटीच्या)
·
प्राण-अपानौ = प्राणवायू (श्वास) आणि
अपानवायू (उच्छ्वास) या दोघांना
·
समौ = सम / संतुलित (समप्रमाण)
·
कृत्वा = करून
·
नासा-अभ्यन्तर-चारिणौ = नाकाच्या आत संचार करणाऱ्या
(वाहणाऱ्या)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “शब्दादी सर्व बाह्य
विषयभोगांना बाहेरच्या बाहेरच ठेवून (स्पर्शान्कृत्वा
बहिर्बाह्यान्), दृष्टी दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी
(भ्रुकुटीमध्ये) स्थिर करून (चक्षुश्चैवान्तरे
भ्रुवोः), आणि नासिकेच्या आत संचार करणाऱ्या
प्राण व अपान वायूला समसमान
(संतुलित) करून (प्राणापानौ समौ कृत्वा)…”
या
श्लोकात ध्यानयोगाची तीन मुख्य अंगे विशद केली आहेत:
1.
प्रत्याहार (स्पर्शान्कृत्वा
बहिर्बाह्यान्):
बाह्य विषयांचा विचार आणि आठवण अंतःकरणात न येऊ देणे; इंद्रियांना विषयांकडून ओढून
अंतर्मुख करणे.
2.
धारणा (चक्षुश्चैवान्तरे
भ्रुवोः):
डोळे पूर्ण उघडे ठेवल्यास विषय दिसतात आणि पूर्ण मिटल्यास झोप येते; म्हणून अर्धोन्मीलित
डोळ्यांनी दृष्टी दोन्ही भुवयांच्या मध्ये (आज्ञाचक्रात) एकाग्र करणे.
3.
प्राणायाम (प्राणापानौ
समौ कृत्वा):
नासिकेतून चालणारा श्वास (प्राण) आणि उच्छ्वास (अपान) यांची गती प्राणायामाने
अत्यंत संथ, सम
आणि एकसारखी करणे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा सत्ताविसावा आणि पुढील
अठ्ठाविसावा श्लोक मिळून ध्यानयोगाचे
सूत्रबद्ध वर्णन करतात. बाह्य शब्दादी विषय मनाच्या द्वारे आत प्रवेश करतात,
त्यांना संकल्पाने बाहेरच थोपवणे म्हणजे ‘बहिष्करण‘.
नासिकेच्या आतील प्राणापानाची गती सम केल्याने मन आपोआप चंचलतेकडून
स्थिरतेकडे जाते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कार प्राप्त
करण्यासाठी मनाची पूर्ण एकाग्रता आवश्यक असते. इंद्रियांचे बाह्य आकर्षण रोखून,
आज्ञाचक्रावर लक्ष केंद्रित करून प्राणांचे नियमन करणे ही ध्यानाची
पूर्वतयारी आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ध्यानसाधनेचे अत्यंत गूढ आणि योगशास्त्रीय मर्म
सांगताना ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
विषयांची
वासना बाहेरी ठेवी। अंतरीं संकल्पातें न रिघों देई। इंद्रियांतें
आवरी लवलाहीं। प्रत्याहारें॥ नेत्रांची दृष्टी अर्धी उघडी। भ्रुकुटीचिये मध्यें जोडी।
नासाग्रीं दृष्टी खिळी रोकडी।
एकाग्रतेसी॥ प्राण
आणि अपान दोन्ही। सम करावे नासिकेच्या स्थानीं। सुषुम्नेची वाट उघडोनी। वायु स्थिर राहे॥
ऐसें ध्यानाचें मांडूनि आसन।
जो योग अभ्यासी विचक्षण। तो
ब्रह्मसुखासी संपूर्ण। पात्र होये॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, जो विषयांची सर्व वासना बाहेरच्या बाहेरच थोपवतो,
मनात कोणताही बाह्य संकल्प येऊ देत नाही आणि प्रत्याहाराने
इंद्रियांना पूर्ण अंतर्मुख करतो; डोळ्यांची दृष्टी अर्धवट
उघडी ठेवून ती दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी स्थिर करतो; आणि
नासिकेत वाहणारे प्राण व अपान हे दोन्ही वायू समसमान करून सुषुम्नेच्या मार्गावर
स्थिर करतो; असा विचक्षण साधक ध्यानाचा दृढ अभ्यास करून
परब्रह्मसुखासाठी पूर्ण पात्र बनतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
अत्यंत विचलित (Distracted), धावपळीच्या आणि मानसिक तणावाच्या युगात हा श्लोक एकाग्रतेचा (Focus
& Mindfulness) महान उपाय देतो:
·
माइंडफुलनेस आणि प्रत्याहार (Digital Detox): कामावर लक्ष केंद्रित करताना
बाह्य मोबाईल नोटिफिकेशन्स, आवाज आणि नको असलेले विचार
बाहेरच रोखण्याची (स्पर्शान्कृत्वा बहिः) क्षमता वाढवणे.
·
श्वासाचे संतुलन आणि तणावमुक्ती (Breath Control for Stress Relief): जेव्हा राग किंवा भीती वाटते,
तेव्हा श्वास जलद होतो. श्वास संथ आणि सम (प्राणापानौ समौ) केल्यास
मन क्षणात शांत आणि स्थिर होते.
·
आंतरिक एकाग्रता (Single-Pointed Focus): नजरेला आणि मनाला एकाच
चांगल्या ध्येयावर स्थिर ठेवल्यास अभ्यासात आणि कार्यक्षेत्रात अभूतपूर्व यश
मिळते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
चित्तवृत्ती निरोधासाठी देह, दृष्टी आणि प्राणांच्या संतुलनाचे अत्यंत शास्त्रीय तंत्र मांडले आहे. आता
अशा प्रकारे इंद्रिये, मन व बुद्धी जिंकून, इच्छा, भय व क्रोधापासून कायमचा मुक्त झालेला मुनी ‘सदा मुक्तच कसा असतो‘
(यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः), याचे पूर्णत्व भगवान पुढील
अठ्ठाविसाव्या श्लोकात सांगणार आहेत.