श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ५ व्या
अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चौथ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, सांख्य आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून
एकाच मार्गाचे आचरण केल्याने दोन्हींचे फळ प्राप्त होते. आता या पाचव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्ण त्या तत्त्वाचा आणखी सखोल विस्तार करतात. ज्ञाननिष्ठ
सांख्ययोग्यांना जे अंतिम परमपद प्राप्त होते, तेच पद
निष्काम कर्मयोग्यांनाही कसे मिळते, आणि जो पुरुष ज्ञान आणि
कर्म या दोन्हींचे अंतिम ध्येय ‘एकच‘ पाहतो
तोच कसा खरा तत्त्वदर्शी (द्रष्टा) आहे, याचे सुंदर मर्म
भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यत्साङ्ख्यैः
प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं
च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
संधी विग्रह
यत्
साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानम् तत् योगैः अपि गम्यते ।
एकम्
साङ्ख्यम् च योगम् च यः पश्यति सः पश्यति ॥ ५ ॥
३. शब्दार्थ
·
यत् = जे
·
साङ्ख्यैः = सांख्ययोग्यांकडून
(ज्ञाननिष्ठ संन्याशांकडून)
·
प्राप्यते = प्राप्त केले जाते / गाठले
जाते
·
स्थानम् = परमपद / मुक्तीचे स्थान
(मोक्ष)
·
तत् = तेच (स्थान)
·
योगैः = निष्काम कर्मयोग्यांकडून
·
अपि = सुद्धा
·
गम्यते = पोहोचले जाते / प्राप्त
केले जाते
·
एकम् = एकच / अभिन्न (एकरूप)
·
साङ्ख्यम् = सांख्ययोगाला (ज्ञानयोगाला)
·
च = आणि
·
योगम् = निष्काम कर्मयोगाला
·
च = आणि
·
यः = जो (मनुष्य)
·
पश्यति = (तत्त्वदृष्टीने) पाहतो /
अनुभवतो
·
सः = तोच (खरा)
·
पश्यति = यथार्थ पाहणारा आहे / खरा
ज्ञानी आहे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्ञाननिष्ठ सांख्ययोग्यांकडून जे परमपद (मुक्तीचे स्थान) प्राप्त केले
जाते, तेच स्थान निष्काम कर्मयोग्यांकडूनही प्राप्त केले
जाते. म्हणूनच, जो मनुष्य सांख्य (ज्ञानयोग) आणि निष्काम
कर्मयोग या दोन्हींचे फळ व ध्येय एकच
पाहतो, तोच खरा यथार्थ पाहणारा (तत्त्वदर्शी) आहे.“
या
श्लोकात ज्ञानाचा आणि कर्माचा अंतिम समन्वय दोन सिद्धांतांतून मांडला आहे:
1.
साध्याचे ऐक्य (Same Destination): सांख्ययोगी थेट ज्ञानविचाराने
ज्या मोक्षपदावर पोहोचतात, निष्काम कर्मयोगी चित्तशुद्धीच्या
द्वारे शेवटी त्याच मोक्षपदावर पोहोचतात. प्रवासाची साधने वेगळी असली तरी
मुक्कामाचे शिखर एकच आहे.
2.
यथार्थ दृष्टी (यः
पश्यति स पश्यति):
जो बाह्य क्रियांमधील भेद न पाहता अंतरीचे ध्येय पाहतो, तोच खरा डोळस आहे. बाह्य
कर्मत्याग आणि फलासक्तीचा त्याग या दोन्ही गोष्टी शेवटी अहंकार नष्ट करण्यासाठीच
आहेत, हे जाणणाराच खरा पंडित होय.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘स्थानम्‘ म्हणजे कैवल्य मोक्षपद. सांख्ययोगी शुद्ध ज्ञानाने थेट मोक्ष मिळवतात, तर
कर्मयोगी ईश्वराला कर्म समर्पण करून चित्तशुद्धी मिळवतात आणि ज्ञानाद्वारे त्याच
मोक्षाला पोहोचतात. म्हणूनच फलदृष्ट्या दोन्ही मार्ग अभिन्न आहेत आणि हा अद्वैत
भाव जाणणाराच खरा द्रष्टा आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कार हेच दोन्ही
निष्ठांचे अंतिम फळ आहे. कर्मयोगात आत्मज्ञानाचा समावेश असतोच, त्यामुळे कर्मयोगीही त्याच सर्वोच्च पदाला सहज प्राप्त होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या दोन्ही मार्गांच्या अभिन्नतेचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर
ओव्यांमध्ये सांगतात:
सांख्यांतें
जें स्थान पावे। तेंच योगियां जोडे स्वभावें। दोन्हींचा
ठाव पहावे। एकचि गा॥ जैसें
गगन आणि आकाश। दोन्हीं नामें परि रूप एक। ना तरी उदक आणि जल देख। भिन्न नव्हे॥
तैसें सांख्य आणि कर्मयोग।
तत्त्वतां नाहींत वेगळिक। ऐसें
ऐक्य जो पाहे साच। तोचि डोळसु॥ तयासीच ज्ञानाचा प्रकाशु। मोक्षाचा जोडे विलासु।
अर्जुना हा इतिहासु। सत्य
जाणे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, सांख्यांना जे परमपद मिळते, तेच
निष्काम कर्मयोग्यांनाही सहजतेने प्राप्त होते; दोघांचे
अंतिम स्थान एकच आहे. ज्याप्रमाणे गगन आणि आकाश, किंवा पाणी
आणि जल ही नावे दोन असली तरी वस्तू एकच असते; तसेच सांख्य
आणि कर्मयोग यांत तत्त्वतः कोणताही भेद नाही. हे आंतरिक ऐक्य जो यथार्थपणे पाहतो,
तोच खरा ज्ञानदृष्टी असलेला डोळस पुरुष आहे; त्यालाच
आत्मज्ञानाचा खरा प्रकाश लाभतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात आणि कार्यक्षेत्रात हा श्लोक दृष्टिकोनाची विशालता (Broad Perspective) शिकवतो:
·
पद्धतीपेक्षा परिणामांचे महत्त्व (Focus on the Common Goal): संघात काम करताना कोणी नियोजक
(Planner/Thinker) असतो, तर कोणी
प्रत्यक्ष काम करणारा (Executor) असतो. दोघांची पद्धत वेगळी
असली तरी संस्थेचे यश हेच दोघांचे सामायिक ध्येय असते; हे
समजल्यास अंतर्गत मतभेद संपतात.
·
सर्वसमावेशक दृष्टी (Inclusiveness): प्रत्येकाचा स्वभाव वेगळा
असतो; त्यामुळे प्रत्येकाची काम करण्याची किंवा ईश्वराला
भजण्याची पद्धत वेगळी असू शकते. बाह्य पद्धतीवरून कोणालाही कमी न लेखता
प्रत्येकाच्या योगदानाचा आदर करणे म्हणजेच खरी समज होय.
·
आंतरिक हेतूची शुद्धता: आपण विचारवंत असो वा कृतीशील
कार्यकर्ते, मनातील
हेतू जर निःस्वार्थ असेल, तर शेवटी आत्मिक शांतता आणि यश
निश्चित मिळते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञान आणि
कर्मयोग या दोन्ही प्रवासांचे अंतिम ध्येय ‘मोक्ष‘ एकच असल्याचे सिद्ध केले आहे. दोन्ही मार्ग
एकाच शिखरावर पोहोचवणारे आहेत. परंतु, कर्मयोगाच्या
आचरणाशिवाय केवळ कोरडा संन्यास स्वीकारल्याने काय अडचणी येतात, आणि कर्मयोगाने युक्त असलेला मुनी परब्रह्माला कसा तत्काळ प्राप्त होतो,
याचे अत्यंत महत्त्वाचे रहस्य भगवान पुढील सहाव्या श्लोकात ‘संन्यासस्तु
महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः‘ या शब्दांत स्पष्ट करणार आहेत.