श्रीमद् भगवद् गीतेचा महिमा आणि प्रभाव
श्रीमद् भगवद् गीता हा केवळ भारतीयांसाठीच नव्हे, तर
संपूर्ण जगासाठी एक महान तत्त्वज्ञानाचा आणि मार्गदर्शनाचा स्रोत राहिला आहे. अनेक
भारतीय आणि पाश्चात्य तत्त्वज्ञ, शास्त्रज्ञ आणि
साहित्यिकांवर गीतेच्या विचारांचा सखोल प्रभाव पडला.
१. पाश्चात्य विचारवंत आणि शास्त्रज्ञ (Western Thinkers &
Scientists)
- जे.
रॉबर्ट ओपेनहायमर (J. Robert Oppenheimer): ‘अणुबॉम्बचे
जनक‘ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ओपेनहायमर यांनी गीतेचा
मूळ संस्कृतमधून अभ्यास केला होता. पहिल्या अणुबॉम्बच्या यशस्वी चाचणीनंतर
(ट्रिनिटी टेस्ट) त्यांना गीतेतील श्रीकृष्णाचे विश्वरूप दर्शनातील वाक्य
आठवले होते – “कालोऽस्मि
लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो” (आता मी जगाचा विनाश करणारा ‘काळ‘ बनलो आहे).
- अल्बर्ट
आईन्स्टाईन (Albert Einstein): या महान
भौतिकशास्त्रज्ञाने गीतेबद्दल अत्यंत आदराने म्हटले होते की, “जेव्हा मी भगवद् गीता वाचतो आणि ईश्वराने हे विश्व कसे निर्माण केले
असेल याचा विचार करतो, तेव्हा बाकीचे सर्व ज्ञान आणि
सिद्धांत मला अगदी क्षुल्लक वाटू लागतात.”
- राल्फ
वाल्डो इमर्सन (Ralph Waldo Emerson): हे
प्रसिद्ध अमेरिकन तत्त्वज्ञ होते. गीता हा त्यांच्यासाठी अभ्यासाचा सर्वोच्च
ग्रंथ होता. अमेरिकेतील ‘ट्रान्सेंडेंटलिझम‘
(Transcendentalism) चळवळीवर गीतेच्या विचारांचा मोठा पगडा
होता.
- हेन्री
डेव्हिड थोरो (Henry David Thoreau): या
महान अमेरिकन विचारवंताने त्यांच्या ‘वॉल्डन‘
(Walden) या जगप्रसिद्ध पुस्तकात लिहिले आहे की, “रोज सकाळी मी भगवद् गीतेच्या अफाट आणि वैश्विक तत्त्वज्ञानाने माझ्या
बुद्धीला स्नान घालतो, ज्याच्या तुलनेत आमचे आधुनिक
पाश्चात्य जग अत्यंत क्षुल्लक आणि अपूर्ण वाटते.”
- टी. एस.
इलियट (T. S. Eliot): नोबेल पारितोषिक विजेते इंग्रजी कवी.
त्यांच्या ‘फोर क्वार्टेट्स‘ (Four Quartets) या प्रसिद्ध कवितेत गीतेतील ‘निष्काम
कर्मयोगाचे‘ संदर्भ अत्यंत स्पष्टपणे दिसून येतात.
- आर्थर
शोपेनहॉवर (Arthur Schopenhauer): या
प्रख्यात जर्मन तत्त्वज्ञाने भारतीय तत्त्वज्ञान, उपनिषदे
आणि गीतेचा गौरव केला होता. त्यांच्या तत्त्वज्ञानावर भारतीय विचारांचा
स्पष्ट प्रभाव जाणवतो.
२. भारतीय महापुरुष आणि विचारवंत (Indian Thinkers &
Leaders)
- महात्मा
गांधी: गांधीजी गीतेला आपली ‘आध्यात्मिक माता‘
(Spiritual Mother) आणि ‘मार्गदर्शक
शब्दकोश‘ (Spiritual Dictionary) मानायचे. त्यांच्या ‘अहिंसा‘ आणि ‘अनासक्ती
योग‘ या विचारांचा मुख्य आधार गीताच होती.
- लोकमान्य
बाळ गंगाधर टिळक: त्यांनी मंडालेच्या तुरुंगात ‘गीतारहस्य‘ हा
महान ग्रंथ लिहिला. गीतेचा मुख्य संदेश संन्यास नसून ‘कर्मयोग‘ आहे, हे
त्यांनी जगासमोर अत्यंत प्रभावीपणे आणि ठामपणे मांडले.
- स्वामी
विवेकानंद: त्यांनी शिकागो आणि पाश्चात्य देशांत वेदांत आणि
गीतेचा प्रसार केला. “गीतेचे तत्त्वज्ञान हे रडक्या किंवा दुर्बलांसाठी
नसून सामर्थ्यवान आणि ध्येयवादी लोकांसाठी आहे,” अशी त्यांची
धारणा होती.
- श्री
अरविंद (Sri Aurobindo): त्यांच्या ‘Essays on the
Gita’ या इंग्रजी ग्रंथातून त्यांनी गीतेचा अत्यंत सखोल,
मानसशास्त्रीय आणि आध्यात्मिक अर्थ आधुनिक जगाला समजावून
सांगितला.
- आचार्य
विनोबा भावे: सर्वसामान्यांना, विशेषतः मराठी
माणसांना गीता समजावी म्हणून त्यांनी अत्यंत सोप्या आणि ओवीबद्ध मराठीत ‘गीताई‘ (Gitai) रचली. त्यांनी आपले संपूर्ण
जीवन गीतेच्या तत्त्वांनुसार व्यतीत केले.
- डॉ.
सर्वपल्ली राधाकृष्णन: भारताचे माजी राष्ट्रपती आणि थोर तत्त्वज्ञ. त्यांनी
भगवद् गीतेवर एक उत्कृष्ट भाष्य (Commentary) लिहिले आहे, जे जगभरातील तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासकांमध्ये अतिशय लोकप्रिय आहे.
या सर्व महान व्यक्तींच्या उदाहरणांवरून
हेच सिद्ध होते की, भगवद् गीता ही कोणत्याही एका विशिष्ट काळापुरती किंवा
प्रदेशापुरती मर्यादित नसून, ती मानवी अस्तित्वाला आणि
कर्तव्याला दिशा देणारी एक चिरंतन देणगी आहे.