संस्कृतची उजळणी – पाठ २४ वा

संस्कृत सूत्र, स्पष्टीकरण, विश्लेषण आणि श्रीमद् भगवद् गीतेतील उदाहरण

{१} झलां जशोऽन्ते (अशि परे) । (८.२.३९) जश्त्व सन्धि. Conversion to C3. = पदस्य अन्ते अशि परे झलाम् जशः । पदान्ते विद्यमानस्य झल्-वर्णस्य जश्-आदेशः भवति । झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः । जश् = वर्गतृतीयाः । अश् = सर्व स्वराः मृदु व्यञ्जनानि (C5, C4, C3) । पदान्ते विद्यमानस्य झल्-वर्णस्य स्थाने अनेन सूत्रेण अन्तरतमः जश्-वर्णः आदेशरूपेण आगच्छति । यथा – वाक् → वाग् । षष् → षड् । अन्तरतमः इत्युक्ते यस्य उच्चारणस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्च स्थानिनः समानः अस्ति तादृशः वर्णः । अतः अनेन सूत्रेण – कवर्गीयवर्णस्य स्थाने गकारः विधीयते । यथा – वाक् → वाग् । चवर्गीयवर्णस्य स्थाने जकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन पदान्तचवर्गस्य स्थाने कुत्वम् भवति । टवर्गीयवर्णस्य स्थाने डकारः विधीयते । यथा – लिढ् → लिड् । तवर्गीयवर्णस्य स्थाने दकारः विधीयते । यथा – तत् → तद् । पवर्गीयवर्णस्य स्थाने बकारः विधीयते । यथा – त्रिष्टुप् → त्रिष्टुब् । शकारस्य स्थाने जकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः पदान्तशकारस्य व्रश्चभ्रस्ज… (८.२.३६) इत्यनेन षकारादेशः भवति । षकारस्य स्थाने डकारः विधीयते । यथा – षष् → षड् । सकारस्य स्थाने दकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः पदान्तसकारस्य ससजुषो रुँः (८.२.६६) इत्यनेन रुँत्वम् भवति । ज्ञातव्यम् – परत्वादप्यत्र ससजुषो रुँः (८.२.६६) एतत् सूत्रम् झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) अस्य कृते असिद्धम् नास्ति ।) हकारस्य स्थाने गकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः पदान्तहकारस्य हो ढः (८.२.३१) इत्यनेन ढकारादेशः भवति । ज्ञातव्यम् – अनेन सूत्रेण पदान्ते विद्यमानस्य झल्-वर्णस्य (यथासम्भवम्) जश्-वर्णादेशः नित्यम् भवति, विकल्पेन न । अनेन सूत्रेण पदान्ते विद्यमानस्य झल्-वर्णस्य (यथासम्भवम्) जश्-वर्णादेशः अग्रे विरामः अस्ति चेदपि भवति, कश्चन अन्यः वर्णः अस्ति चेदपि भवति । झल्-वर्णस्य जश्-वर्णादेशः एव ‘जश्त्वम्‘ नाम्ना ज्ञायते । अष्टाध्याय्यां जश्त्वविधायके द्वे सूत्रे स्तः – झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) तथा झलां जश् झशि (८.४.५३) । एतयोः प्रथमम् सूत्रम् पदान्ते जश्त्वं विधीयते, द्वितीयं सूत्रम् च अपदान्तस्य झल्-वर्णस्य जश्त्वम् कारयति । A झल् letter occurring at end of a पद is converted to the corresponding जश् letter.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ८.२.३९ हे मूळ सूत्र फक्त ‘झलां जशोऽन्ते‘ एवढेच आहे. ‘अशि परे‘ (स्वर किंवा मृदू वर्ण पुढे आल्यास) हा शब्द या मूळ सूत्राचा भाग नाही. पाणिनीच्या नियमानुसार हा बदल शब्दाच्या शेवटी (पदान्ती) नैसर्गिकरित्या होतोच. परंतु, जर पुढे कठोर वर्ण (खर्) आला, तर तो पुन्हा पहिल्या अक्षरात बदलतो. त्यामुळे व्यावहारिकदृष्ट्या, जेव्हा पुढे स्वर किंवा मृदू व्यंजन (अश्) येते, तेव्हाच आपल्याला हा बदल स्पष्टपणे दिसतो. म्हणूनच अभ्यास करताना सोयीसाठी अनेकदा ‘अशि परे‘ हा शब्द जोडला जातो. पदच्छेद: झलाम् + जशः + अन्ते । शब्दांचे अर्थ: झलाम् = ‘झल्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच वर्गाचे पहिले, दुसरे, तिसरे, चौथे अक्षर आणि श, ष, स, ह). जशः = ‘जश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच वर्गाचे तिसरे अक्षर – ज्, ब्, ग्, ड्, द्) आदेश होतात. अन्ते = शब्दाच्या शेवटी (पदान्ती). नियम सोप्या भाषेत: जर एखाद्या पूर्ण शब्दाच्या शेवटी पहिल्या वर्गातील कठोर अक्षर (क्, च्, ट्, त्, प्) आले, आणि त्याच्या पुढे एखादा स्वर किंवा मृदू व्यंजन (उदा. य, र, ल, व, ह किंवा ३रे/४थे/५वे अक्षर) आले, तर त्या पहिल्या अक्षराच्या जागी त्याच वर्गातील तिसरे अक्षर येते. संधीची प्रक्रिया (पहिले अक्षर –> तिसरे अक्षर): क् चा ग् होतो. (उदा. वाक् + ईश = वागीश). च् चा ज् होतो. (उदा. अच् + अन्त = अजन्त). ट् चा ड् होतो. (उदा. षट् + आनन = षडानन). त् चा द् होतो. (उदा. सत् + आचार = सदाचार). प् चा ब् होतो. (उदा. सुप् + अन्त = सुबन्त). जश्त्व संधीची जादू (C1 to C3 Rule): हा नियम म्हणजे संस्कृत व्याकरणातील ‘पहिले अक्षर तिसरे होणे‘ (C1 à C3) असा एक सोपा फॉर्म्युला आहे. जेव्हा कठोर शब्द मृदू स्वरांसोबत किंवा व्यंजनांसोबत मिसळतात, तेव्हा उच्चार सुलभ व्हावा म्हणून हा बदल निसर्गतः होतो. तस्माद्यस्य : (अध्याय २, श्लोक ६८) तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । फोड: तस्मात् + यस्य = तस्माद्यस्य । विश्लेषण: ‘तस्मात्‘ च्या शेवटी ‘त्‘ (१ले अक्षर) आहे व पुढे ‘य‘ (मृदू वर्ण/अश्) आल्याने, ‘त्‘ च्या जागी त-वर्गातील तिसरे अक्षर म्हणजेच ‘द्‘ आले. सम्यग्व्यवसितो : (अध्याय ९, श्लोक ३०) …साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः । फोड: सम्यक् + व्यवसितः = सम्यग्व्यवसितः । विश्लेषण: ‘सम्यक्‘ च्या शेवटी ‘क्‘ आहे. पुढे ‘व्‘ आल्यामुळे ‘क्‘ च्या जागी क-वर्गातील ३रे अक्षर ‘ग्‘ आले. एतद्योनीनि : (अध्याय ७, श्लोक ६) एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । फोड: एतत् + योनीनि = एतद्योनीनि । विश्लेषण: ‘एतत्‘ च्या शेवटी ‘त्‘ आहे आणि पुढे ‘य‘ आल्यामुळे ‘त्‘ चा ‘द्‘ झाला. पदाच्या शेवटी असणाऱ्या अनुनासिक वर्ण (ञ् / म् / ङ् / ण् / न्) सोडून झल् (C4, C3, C2, C1, श्, ष्, स्, ह्) वर्णांच्या जागी जश् वर्ण (ज् / ब् / ग् / ड् / द्) म्हणजे त्याच वर्गाचा C3 = ३रा वर्ण होतो, जर झल् वर्णानंतर अश् वर्ण (सर्व स्वर आणि मृदु व्यञ्जने C5, C4, C3) असेल तर याच अटीवर. Conversion to C3. जगत् + ईशः = जगदीशः । प्रसिद्ध्येत् + अकर्मणः = प्रसिद्ध्येद् + अकर्मणः = प्रसिद्ध्येदकर्मणः । त् चा द् झाला.

{२} झलां जश् झशि परे । (८.४.५३) जश्त्व सन्धि. Conversion to C3 = झल्-वर्णस्य झश्-वर्णे परे जश्-वर्णादेशः भवति । प्रत्याहाराः — झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः । आहत्य २४ वर्णाः ।  जश् = वर्गतृतीयाः । झश् = वर्गतृतीयाः + वर्गचतुर्थाः । प्रकृतसूत्रेण झल्-वर्णस्य झश्-वर्णे परे अन्तरतमः जश्-वर्णादेशः भवति । इदमेव परिवर्तनम् जश्त्वम् नाम्ना ज्ञायते । अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अपदान्त-झल्-वर्णस्य विषये एव वर्तते, यतः पदान्त-झल्-वर्णस्य तु झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन एव जश्त्वम् विधीयते (तत्र ‘झश्‘ इति निमित्तम् नैव आवश्यकम्) । क्/ख्/ग्/घ् एतेषां जश्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन गकारः विधीयते । च्/छ्/ज्/झ् एतेषाम् प्रकृतसूत्रेण जश्त्वम् नैव सम्भवति, यतः चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन अपदान्त-चवर्गस्य झलि परे कुत्वम् भवति । ट्/ठ्/ड्/ढ् एतेषां जश्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन डकारः विधीयते । परन्तु अस्य उदाहरणानि नैव सन्ति । त्/थ्/द्/ध् एतेषां जश्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन दकारः विधीयते । प्/फ/ब्/भ् एतेषां जश्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन बकारः विधीयते । शकारस्य जश्त्वे कृते तस्य स्थाने उच्चारणस्थानसाधर्म्यम् अनुसृत्य आन्तरतम्येन जकारः विधीयते । षकारस्य जश्त्वे कृते तस्य स्थाने उच्चारणस्थानसाधर्म्यम् अनुसृत्य आन्तरतम्येन डकारः विधीयते । सकारस्य जश्त्वे कृते तस्य स्थाने उच्चारणस्थानसाधर्म्यम् अनुसृत्य आन्तरतम्येन दकारः विधीयते । हकारस्य प्रकृतसूत्रेण जश्त्वम् नैव सम्भवति, यतः हो ढः (८.२.३१) इत्यनेन हकारस्य झलि परे ढकारादेशः भवति । A झल्-letter is converted to a corresponding जश्-letter when followed by a झश् letter.

याला ‘अपदान्त जश्त्व संधी‘ असेही म्हणतात. मागील सूत्र ‘झलां जशोऽन्ते‘ हे पूर्ण शब्दाच्या शेवटी (पदान्ती) लागू होते, तर हे ‘झलां जश् झशि‘ सूत्र सहसा शब्दाच्या आत (अपदान्त स्थितीत) मूळ धातू आणि प्रत्यय जोडताना लागू होते. पदच्छेद: झलाम् + जश् + झशि । शब्दांचे अर्थ: झलाम् = ‘झल्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (१ले, २रे, ३रे, ४थे अक्षर आणि श, ष, स, ह). झशि = पुढे ‘झश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण आल्यास (म्हणजेच वर्गातील तिसरे किंवा चौथे अक्षर पुढे आल्यास). जश् = ‘जश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (वर्गाचे तिसरे अक्षर – ज्, ब्, ग्, ड्, द्) आदेश होतात. नियम सोप्या भाषेत: जर एखाद्या व्यंजनाच्या (झल्) पुढे एखाद्या वर्गाचे तिसरे किंवा चौथे अक्षर (झश्) आले, तर त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे अक्षर (जश्) येते. संधीची प्रक्रिया: ध् (त-वर्गाचे ४थे) च्या पुढे ‘ध‘ आला –> ‘ध्‘ चा ‘द्‘ (त-वर्गाचे ३रे) होतो. (उदा. युध् + ध = युद्ध). भ् (प-वर्गाचे ४थे) च्या पुढे ‘ध‘ आला –> ‘भ्‘ चा ‘ब्‘ (प-वर्गाचे ३रे) होतो. (उदा. लभ् + ध = लब्ध). बुद्ध्या : (अध्याय २, श्लोक ३९) …बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि । फोड: बुध् + ध्या = बुद्ध्या । विश्लेषण: ‘बुध्‘ धातूच्या शेवटी ‘ध्‘ (४थे अक्षर/झल्) आहे व पुढे ‘ध्या‘ मधील ‘ध्‘ (४थे अक्षर/झश्) आला आहे. त्यामुळे पहिल्या ‘ध्‘ च्या जागी त-वर्गातील तिसरे अक्षर म्हणजेच ‘द्‘ आले. (बुद् + ध्या = बुद्ध्या). लब्ध्वा : (अध्याय ४, श्लोक ३९) श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां… फोड: लभ् + ध्वा = लब्ध्वा । विश्लेषण: ‘लभ्‘ धातूच्या शेवटी ‘भ्‘ (प-वर्गातील ४थे अक्षर) आहे आणि पुढे ‘ध्‘ (झश्) आला आहे. त्यामुळे ‘भ्‘ च्या जागी प-वर्गातील ३रे अक्षर ‘ब्‘ आले. सिद्धिम् : (अध्याय ४, श्लोक १२) …क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा । फोड: सिध् + धिम् = सिद्धिम् । विश्लेषण: ‘सिध्‘ च्या ‘ध्‘ पुढे प्रत्ययाचा ‘धि‘ आल्यामुळे ‘ध्‘ चा ‘द्‘ झाला आणि ‘सिद्धि‘ शब्द तयार झाला. युद्धाय : (अध्याय २, श्लोक ३८) …ततो युद्धाय युज्यस्व… फोड: युध् + धाय = युद्धाय । विश्लेषण: येथेही ‘ध्‘ + ‘ध्‘ मिळून ‘द्‘ + ‘ध्‘ (द्ध) अशी संधी झाली आहे. दोन पदांच्या मध्ये जर झल् वर्णापुढे झश् (C4, C3) वर्ण आला, तर पूर्वीच्या वर्णाचा जश् वर्ण (ज् / ब् / ग् / ड् / द्) म्हणजे त्याच वर्गाचा C3 = ३रा वर्ण होतो. इथे दुसरी कोणतीही अट नाही. Conversion to C3. बुध् + धिः = बुद्धिः । ध् चा द् झाला. लभ् + ध्वा = लब् + ध्वा = लब्ध्वा । भ् चा ब् झाला.

{३} तोर्लि परसवर्णः । (८.४.६०) लत्व सन्धि = तोः लि परसवर्णः संहितायाम् । तवर्गीयवर्णस्य लकारे परे संहितायाम् परसवर्णः भवति । तवर्गीयवर्णात् अनन्तरम् संहितायाम् लकारः विद्यते चेत् तवर्गीयवर्णस्य यथोचितम् परसवर्णः (लकारस्य सवर्णः) विधीयते । लकारस्य द्वौ सवर्णौ स्तः — अननुनासिकः लकारः तथा च अनुनासिकः लँकारः । अतः प्रकृतसूत्रेण तकार-थकार-दकार-धकाराणाम् लकारादेशः, नकारस्य च लँकारादेशः भवति । वस्तुतस्तु अस्य सूत्रस्य प्रयोगः केवलं पदान्ते एव भवति, यतः अपदान्त-तवर्गीयवर्णात् अनन्तरम् अव्यवहितरूपेण लकारः नैव सम्भवति । पदान्ते विद्यमानानाम् तकार-थकार-धकाराणाम् तु झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन आदौ जश्त्वे दकारः क्रियते, तदनन्तरम् एव प्रकृतसूत्रेण लकारादेशः सम्भवति । अतः अस्य सूत्रस्य प्रयोगः केवलम् पदान्त-दकारस्य, नकारस्य च विषये दृश्यते । पदान्तदकारस्य लकारे परे लकारादेशः भवति । पदान्तनकारस्य लकारे परे लँकारादेशः भवति । A letter of तवर्ग is converted to a परसवर्ण when followed by a लकार. हे सूत्र ‘त-वर्गा‘तील अक्षरांचा ‘ल‘ सोबत कसा बदल होतो, याचा नियम स्पष्ट करते. (या सूत्रात मागील ‘परसवर्णः‘ या पदाची अनुवृत्ती येते, त्यामुळे पूर्ण नियम ‘तोर्लि परसवर्णः‘ असा होतो.) पदच्छेद: तोः + लि । (परसवर्णः) शब्दांचे अर्थ: तोः = ‘तु‘ म्हणजेच ‘त-वर्ग‘ (त्, थ्, द्, ध्, न्) आल्यास. लि = ‘ल्‘ पुढे आल्यास. परसवर्णः = पुढील अक्षरासारखा (म्हणजेच ल् सारखा) वर्ण आदेश होतो. नियम सोप्या भाषेत: जर ‘त्, थ्, द्, ध्, न्‘ यापैकी कोणत्याही अक्षराच्या अगदी पुढे ‘ल्‘ आला, तर त्या त-वर्गातील अक्षराच्या जागी ‘ल्‘ हाच वर्ण येतो. विशेष टीप (दोन महत्त्वाचे प्रकार): प्रकार १ (साधे व्यंजन): त्/द् + ल = ल्ल (उदा. तत् + लीनः = तल्लीनः, उद् + लेखः = उल्लेखः). प्रकार २ (अनुनासिक व्यंजन): ‘न्‘ हा नाकातून उच्चारला जाणारा (अनुनासिक) वर्ण आहे. त्यामुळे जेव्हा ‘न्‘ च्या पुढे ‘ल्‘ येतो, तेव्हा ‘न्‘ चा नुसता ‘ल्‘ न होता ‘अनुनासिक ल्‘ (ँल्) होतो. तो लिहिताना मागील अक्षरावर चंद्रबिंदू किंवा अनुस्वार देऊन लिहिला जातो. (उदा. विद्वान् + लिखति = विद्वाँल्लिखति). संधीची प्रक्रिया समजून घेऊया. त्/द् + ल = ल्ल (उदा. उद् + लास = उल्लास). न् + ल = ँल्ल (उदा. महान् + लाभ = महाँल्लाभ). श्रद्धावाँल्लभते : (अध्याय ४, श्लोक ३९) श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । फोड: श्रद्धावान् + लभते = श्रद्धावाँल्लभते । विश्लेषण: ‘श्रद्धावान्‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘न्‘ (त-वर्गातील अक्षर) आहे आणि त्याच्या पुढे ‘लभते‘ मधील ‘ल्‘ आला आहे. ‘तोर्लि‘ सूत्रानुसार ‘न्‘ च्या जागी परसवर्ण म्हणजेच ‘ल्‘ आला. पण ‘न्‘ अनुनासिक असल्यामुळे तयार झालेला नवीन ‘ल्‘ सुद्धा अनुनासिक झाला. त्यामुळे ‘वान्‘ चे ‘वाँल्‘ झाले आणि ‘श्रद्धावाँल्लभते‘ हा अत्यंत सुंदर संधीयुक्त शब्द तयार झाला. टीप: गीतेतील हा शब्द ‘तोर्लि‘ सूत्रातील ‘न्‘ च्या बदलाचे सर्वात लोकप्रिय आणि प्रमाणित उदाहरण मानले जाते. तवर्गीय व्यञ्जनाच्या पुढे ‘ल्‘ आला तर त-वर्गाचा (त् / थ् / द् / ध्) ‘ल्‘ म्हणजे परसवर्ण होतो. पण न् असल्यास अनुनासिक ल् = ंल् होतो). तवर्गीयवर्णस्य लकारे परे संहितायाम् परसवर्णः भवति । तत् + लयः = तल्लयः । त् चा ल् झाला.

{४} नश्छव्यप्रशान् रु अम्परे । ( ८.३.७) सत्व / रुत्व सन्धि = अम्परे छवि पदस्य नः रुँ, अप्रशान् । ‘प्रशान्‘ इति शब्दं वर्जयित्वा, अन्यत्र पदान्तनकारात् परः संहितायाम् छव्-वर्णः, तस्मात् परः च अम्-वर्णः विद्यते चेत् नकारस्य रुँ आदेशः भवति ।  पदान्तनकारात् अनन्तरम् संहितायाम् छव्-वर्णः, तस्मात् च अनन्तरम् संहितायाम् अम्-वर्णः वर्तते चेत् नकारस्य अनेन सूत्रेण रुँ आदेशः भवति (परन्तु प्रशान्-शब्दस्य विषये न भवति) इति अस्य सूत्रस्य आशयः । छव् = चवर्ग/टवर्ग/तवर्गस्य प्रथमद्वितीयव्यञ्जनम् = छ्, ठ्, थ्, च्, ट्, त् । । आहत्य षट् व्यञ्जनानि । अम् = स्वराः, अन्तःस्थाः, वर्गपञ्चमाः, हकारः । सर्वे स्वराः + आहत्य दश व्यञ्जनानि । यथा, ‘भवान् तिष्ठति‘ इत्यत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगं कृत्वा ‘भवाँस्तिष्ठति / भवांस्तिष्ठति‘ इति द्वे रूपे भवतः । प्रशान् इति पदस्य विषये तु इदं सूत्रम् नैव प्रवर्तते । दलकृत्यम्:- पदान्तनकारस्य इति किमर्थम् ? अपदान्तनकारस्य विषये इदं सूत्रं न प्रवर्तते । यथा, तुदादिगणस्य कृतीँ (छेदने) धातोः लट्लकारस्य प्रथमपुरुषस्य एकवचनस्य रूपम् कृन्तति इति भवति । अत्र नकारः पदान्ते न विद्यते, अतः अम्-परके तकारे परे अस्य रुँत्वम् न भवति । छवि इति किमर्थम् ? भवान् + करोति अत्र प्रकृतसूत्रेण रुत्वँ न भवति । अम्परे इति किमर्थम् ? यत्र छव्-वर्णात् अनन्तरम् अम्-वर्णः नास्ति, तत्र प्रकृतसूत्रम् नैव प्रवर्तते । यथा, सन् + त्सरुः (handle of a sword) अत्र प्रकृतसूत्रेण रुत्वँ न भवति । In the context of संहिता, when a पदान्त नकार is followed by a letter from छव् प्रत्याहार, which in turn is followed by a letter from अम् प्रत्याहार, then the नकार is converted to रुँ. But this conversion does not happen for the word ‘प्रशान्‘. हे सूत्र पदान्ती (शब्दाच्या शेवटी) असलेल्या ‘न्‘ चे रूपांतर ‘रुँ‘ मध्ये कसे होते आणि शेवटी ‘ंश्च‘, ‘ंस्त‘ अशी जोडाक्षरे कशी तयार होतात, याचा नियम सांगते. या सूत्राचा अर्थ समजण्यासाठी ‘रुँ‘ (८.३.१) आणि ‘अम्परे‘ (८.३.६) या मागील सूत्रांचा संदर्भ (अनुवृत्ती) घ्यावा लागतो. पदच्छेद: नः + छवि + अप्रशान् । (रुँ, अम्परे). शब्दांचे अर्थ: नः = शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘न्‘ च्या जागी. छवि = ‘छव्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (च, छ, ट, ठ, त, थ) पुढे आल्यास. अप्रशान् = ‘प्रशान्‘ हा शब्द सोडून (हा अपवाद आहे). रुँ = ‘न्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (र्) हा आदेश होतो. अम्परे = तो ‘छव्‘ वर्ण अशा व्यंजनासोबत जोडलेला असावा ज्याच्या पुढे ‘अम्‘ (स्वर, ह, य, व, र, ल किंवा अनुनासिक) आहे. ३. नियम सोप्या भाषेत: जर शब्दाच्या शेवटी ‘न्‘ असेल आणि त्याच्या पुढे च, छ, ट, ठ, त किंवा थ यापैकी एखादे अक्षर आले, तर त्या ‘न्‘ चा लोप होऊन त्या जागी मागील स्वरावर अनुस्वार (ं) येतो आणि एक श, ष, किंवा स प्रकट होतो. ४. संधीची प्रक्रिया (४ टप्पे): समजा ‘न् + च‘ आहे: टप्पा १: ‘न्‘ चा ‘रुँ‘ (र्) होतो व आधी अनुस्वार येतो (ंर्). टप्पा २: ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होतो. टप्पा ३: विसर्गाचा ‘स्‘ होतो. टप्पा ४: ‘स्‘ च्या पुढे ‘च‘ आल्याने ‘स्‘ चा ‘श्‘ होतो. (अंतिम रूप: ंश्च). थोडक्यात:  न् + च/छ = ंश्च / ंश्छ, न् + ट/ठ = ंष्ट / ंष्ठ, न् + त/थ = ंस्त / ंस्थ. पुमांश्चरति : (अध्याय २, श्लोक ७१) विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । फोड: पुमान् + चरति = पुमांश्चरति । विश्लेषण: ‘पुमान्‘ च्या शेवटी ‘न्‘ आहे आणि पुढे ‘च‘ आला आहे. नियमानुसार ‘न्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (र्) होऊन, पुढील प्रक्रियेने त्याचा ‘श्‘ झाला आणि आधीच्या ‘मा‘ वर अनुस्वार आला. सखींस्तथा : (अध्याय १, श्लोक २६) …पौत्रान्सखींस्तथा । फोड: सखीन् + तथा = सखींस्तथा ।
विश्लेषण: ‘सखीन्‘ च्या शेवटी ‘न्‘ आहे व पुढे ‘त‘ हा छव् वर्ण आला आहे. त्यामुळे ‘न्‘ चे रूपांतर होऊन अनुस्वार व ‘स्‘ (कारण पुढे त आहे) असा बदल झाला आणि ‘ंस्त‘ तयार झाले. तांस्तथा : (अनेक ठिकाणी आढळणारा प्रयोग) फोड: तान् + तथा = तांस्तथा । विश्लेषण: ‘तान्‘ च्या ‘न्‘ पुढे ‘त‘ आल्यामुळे ‘न्‘ चा अनुस्वार आणि ‘स्‘ झाला. पदाच्या शेवटी असणाऱ्या ‘न्‘ पुढे ‘छव्‘ प्रत्याहार (छ् / ठ् / थ् / च् / ट् / त्) आला तर ‘न्‘ चा ‘रुँ‘ म्हणजे न् च्या आधीच्या वर्णावर अनुस्वार होतो (प्रशान् शब्द सोडून). त्या शिवाय न् चा वर्णविकार होतो. न् + (त् / थ्) = स्, न् + (च् / छ्) = श्, न् + (ट् / ठ्) = ष्. । भवान् + च = भवांश्च । न् चा अनुस्वार आणि च् चा श् झाला.

{५} झयो होऽन्यतरस्याम् । (८.४.६२) पूर्वसवर्ण सन्धि. Conversion to C4 = झयः हः पूर्वस्य सवर्णः अन्यतरस्याम् । झय्-वर्णात् परस्य हकारस्य विकल्पेन पूर्वसवर्णः (वर्गचतुर्थः) आदेशः भवति । झय् = वर्गप्रथमाः, वर्गद्वितीयाः, वर्गतृतीयाः, वर्गचतुर्थाः । झय्-वर्णात् परस्य हकारस्य विकल्पेन पूर्वसवर्णादेशः भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः ।  गकारात् परस्य हकारस्य विकल्पेन वर्गचतुर्थः (घकारादेशः) भवति । जकारात् परस्य हकारस्य विकल्पेन वर्गचतुर्थः (झकारादेशः)  भवति । डकारात् परस्य हकारस्य विकल्पेन वर्गचतुर्थः (ढकारादेशः) भवति । दकारात् परस्य हकारस्य विकल्पेन वर्गचतुर्थः (धकारादेशः) भवति । बकारात् परस्य हकारस्य विकल्पेन वर्गचतुर्थः (भकारादेशः) भवति ।  A हकार following a झय् letter is optionally converted to the पूर्वसवर्ण (i.e. वर्गचतुर्थ). हे सूत्र ‘ह‘ या अक्षरात कसा आणि का बदल होतो, याचा ‘ऐच्छिक‘ (optional) नियम सांगते. पदच्छेद: झयः + हः + अन्यतरस्याम् । शब्दांचे अर्थ: झयः = ‘झय्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच क, च, ट, त, प वर्गांतील पहिले, दुसरे, तिसरे किंवा चौथे अक्षर). हः = ‘ह‘ (हकार) पुढे आल्यास. अन्यतरस्याम् = विकल्पाने / ऐच्छिक (Optionally). ३. नियम सोप्या भाषेत: जर ‘झय्‘ वर्णाच्या (सामान्यतः तिसऱ्या अक्षराच्या) अगदी पुढे ‘ह‘ आला, तर त्या ‘ह‘ च्या जागी विकल्पाने (optionally) मागील वर्णाच्याच वर्गातील चौथे अक्षर (महाप्राण) येते. ४. संधीची प्रक्रिया: या सूत्राच्या आधी ‘झलां जशोऽन्ते‘ या सूत्रामुळे पहिल्या शब्दाचे शेवटचे अक्षर आधीच ‘तिसरे‘ झालेले असते. त्यानंतर हा नियम लागतो: क्/ग् + ह = ग् + घ (ह चा घ होतो). त्/द् + ह = द् + ध (ह चा ध होतो). प्/ब् + ह = ब् + भ (ह चा भ होतो) ५. विशेष टीप: हा नियम ‘ऐच्छिक‘ आहे. म्हणजेच संधी केली तरी चालते (उदा. तद्धितम्) किंवा नाही केली तरी व्याकरणदृष्ट्या बरोबर असते (उदा. तद् हितम्). संधीची प्रक्रिया समजून घेऊया (The Logic): तुम्हाला प्रश्न पडू शकतो की ‘ह‘ चा बदल चौथ्या अक्षरातच का होतो? कारण ‘ह‘ हा महाप्राण (ज्यातून जास्त हवा बाहेर पडते) आणि घोष (नाद असलेला) वर्ण आहे. जेव्हा तो ‘द्‘ (त-वर्गाचे तिसरे अक्षर) च्या संपर्कात येतो, तेव्हा ‘त-वर्गातील‘ असा वर्ण शोधला जातो जो ‘ह‘ सारखाच महाप्राण आणि घोष आहे. आणि त-वर्गात हे गुण फक्त चौथ्या अक्षरात म्हणजेच ‘ध्‘ मध्ये आहेत. म्हणूनच: उद् + हार = उद्धार. वाग् + हरि = वाग्घरि (क-वर्गाचे चौथे अक्षर घ). उद्धरेत् : (अध्याय ६, श्लोक ५) उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । फोड: उद् + हरेत् = उद्धरेत् । (किंवा ‘उद् हरेत्‘). विश्लेषण: ‘उद्‘ च्या शेवटी ‘द्‘ (झय्) आहे आणि पुढे ‘ह‘ आला आहे. ‘ह‘ हा महाप्राण असल्याने त्याचे रूपांतर ‘द्‘ च्या वर्गातील (त-वर्ग) चौथ्या अक्षरात म्हणजेच ‘ध्‘ मध्ये झाले. (उद् + धरेत् = उद्धरेत्). समुद्धर्ता : (अध्याय १२, श्लोक ७) तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । फोड: सम् + उद् + हर्ता = समुद्धर्ता । विश्लेषण: येथेही ‘उद्‘ च्या ‘द्‘ पुढे ‘ह‘ आल्याने, ‘ह‘ चा ‘ध्‘ झाला आणि ‘उद्धर्ता‘ शब्द तयार होऊन ‘समुद्धर्ता‘ बनला. उद्धृतम् : (अध्याय १७, श्लोक १३) …अमन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते । (इतर ग्रंथांत ‘उद्धृत‘ चा खूप वापर आहे, जसे ‘उद्धृतमसि‘). येथे ‘उद् + हृतम् = उद्धृतम्‘ अशीच संधी होते. झय् (C4, C3, C2, C1) वर्णाच्या पुढे ‘ह्‘ आला तर ‘ह्‘ ऐवजी त्याच वर्गाचा C4 = ४था वर्ण पर्यायाने होतो. थोडक्यात, कवर्गीय व्यञ्जनानंतर ह् असेल तर ह् चा घ् होतो. चवर्गीय व्यञ्जनानंतर ह् असेल तर ह् चा झ् होतो. टवर्गीय व्यञ्जनानंतर ह् असेल तर ह् चा ढ् होतो. तवर्गीय व्यञ्जनानंतर ह् असेल तर ह् चा ध् होतो. पवर्गीय व्यञ्जनानंतर ह् असेल तर ह् चा भ् होतो. Conversion to C4. झय्-वर्णात् परस्य हकारस्य विकल्पेन पूर्वसवर्णः (वर्गचतुर्थः) आदेशः भवति । तत् + हितम् = तद्धितम् । त् चा द् झाला, ह् चा ध् झाला.

{६} ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् । (८.३.३२) द्वित्व सन्धि = ह्रस्वात् ङमः पदात् अचि नित्यम् ङमुट् । ह्रस्वस्वरात् परः पदान्ते विद्यमानः यः ङ्/ण्/न् वर्णः, तस्मात् परस्य अच्-वर्णस्य संहितायाम् यथासङ्ख्यम् ङुट् / णुट् / नुट् आगमः भवति । प्रत्याहाराः — ङम् = ङ्, ण्, न् । अच् = सर्वे स्वराः । ‘ह्रस्वस्वरः + पदान्त-ङ् + अच्‘ इत्यत्र अच्-वर्णस्य ङुट्-आगमः भवति । ‘ह्रस्वस्वरः + पदान्त-ण् + अच्‘ इत्यत्र अच्-वर्णस्य णुट्-आगमः भवति । ‘ह्रस्वस्वरः + पदान्त-न् + अच्‘ इत्यत्र अच्-वर्णस्य नुट्-आगमः भवति । दलकृत्यम्: ङमः इति किमर्थम् ? पदान्तञकारस्य पदान्तमकारस्य वा विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः न विद्यते । यथा, त्वम् + असि इत्यत्र केवलं वर्णमेलनं कृत्वा त्वमसि इति जायते । पदान्तात् ङमः इति किमर्थम् ? अपदान्त-ङकार-णकार-नकाराणां विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः न विद्यते । यथा, शशिन् + औ इत्यत्र केवलं वर्णमेलनं कृत्वा शशिनौ इति जायते । अत्र शशिन्-शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति, अतः अत्र प्रकृतसूत्रं नैव प्रवर्तते । ह्रस्वात् इति किमर्थम् ? दीर्घस्वरात् अनन्तरम् विद्यमानानाम् ङकार-णकार-नकाराणां विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः न वर्तते । यथा, प्राङ् + आस्ते इत्यत्र केवलं वर्णमेलनं कृत्वा प्राङास्ते इति जायते । अत्र आकारस्य ङुट्-आगमः न भवति । अचि इति किमर्थम् ? हल्-वर्णस्य आगमः प्रकृतसूत्रेण न विधीयते । यथा, अयम् + सः अत्र सकारस्य मुट्-आगमः न भवति । नित्यम् इति किमर्थम् ? अस्मात् सूत्रात् पूर्वम् विद्यमानैः सर्वैः आगमविधायकैः सूत्रैः विकल्पेन एव आगमः विधीयते । तादृशः विकल्पः अस्मिन् सूत्रे न हि इष्यते, इति ज्ञापयितुम् अस्मिन् सूत्रे ‘नित्यम्‘ इति शब्दः निर्दिष्टः अस्ति । प्रकृतसूत्रेण उक्तः आगमः नित्यम् (compulsory) भवति — इति अस्य आशयः ।  In the context of संहिता, अ ङ्/ण्/न् letter occurring after a ह्रस्व स्वर causes a corresponding ङुट् / णुट् / नुट् आगम to an अच् letter following it.

हे सूत्र शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘न्‘, ‘ण्‘ किंवा ‘ङ्‘ या अक्षरांचे द्वित्व (doubling) केव्हा होते, याचा अचूक नियम सांगते. पदच्छेद: ङमः + ह्रस्वात् + अचि + ङमुट् + नित्यम् । शब्दांचे अर्थ: ङमः = ‘ङम्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच शब्दाच्या शेवटी असलेले ङ्, ण्, न्). ह्रस्वात् = ऱ्हस्व स्वराच्या (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) पुढे आल्यास. अचि = ‘अच्‘ प्रत्याहार म्हणजेच स्वर पुढे आल्यास. ङमुट् = ‘ङमुट्‘ आगम होतो (म्हणजेच त्याच ङ्, ण्, किंवा न् चे द्वित्व होते / एक जास्तीचे अक्षर जोडले जाते). नित्यम् = हा नियम नित्य (नेहमी/अनिवार्य) लागू होतो. नियम सोप्या भाषेत: जर एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ङ्, ण्, किंवा न् असेल, आणि त्याच्या अचूक आधी एखादा ऱ्हस्व स्वर (short vowel) असेल, व पुढील शब्दाची सुरुवात एखाद्या स्वराने होत असेल, तर त्या शेवटच्या ‘ङ्‘, ‘ण्‘ किंवा ‘न्‘ चे द्वित्व होते (डबल होतात). उदा. न् + स्वर = न्न् + स्वर. अपवाद (जेव्हा नियम लागू होत नाही): जर शेवटच्या ‘न्‘ च्या आधी दीर्घ स्वर (उदा. आ, ई, ऊ) असेल, तर हे द्वित्व होत नाही. (उदा. महान् + आत्मा = महानात्मा – इथे ‘हा‘ मध्ये दीर्घ ‘आ‘ आहे, त्यामुळे ‘न्न्‘ झाले नाही). संधीची प्रक्रिया आणि अटी: हा नियम लागू होण्यासाठी ३ अटी पूर्ण होणे आवश्यक आहे. शब्दाच्या शेवटी ङ्, ण्, किंवा न् पाहिजे. त्या अक्षराच्या आधी ऱ्हस्व स्वर (Short Vowel) पाहिजे. पुढच्या शब्दाची सुरुवात स्वराने (Vowel) पाहिजे. जर यापैकी एकही अट मोडली (उदा. आधी दीर्घ स्वर आला किंवा पुढे व्यंजन आले), तर हा नियम लागू होत नाही आणि शब्द सरळ जोडले जातात. विषीदन्निदम्: (अध्याय १, श्लोक २८) कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । फोड: विषीदन् + इदम् = विषीदन्निदम् । विश्लेषण: ‘विषीदन्‘ च्या शेवटी ‘न्‘ आहे व ‘द‘ मध्ये ऱ्हस्व ‘अ‘ आहे. पुढे ‘इदम्‘ चा ‘इ‘ (स्वर) आल्यामुळे ‘न्‘ चे ‘न्न्‘ झाले. कुर्वन्नाप्नोति: (अध्याय ४, श्लोक २१) शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् । फोड: कुर्वन् + आप्नोति = कुर्वन्नाप्नोति । विश्लेषण: ‘कुर्वन्‘ च्या ‘व‘ मध्ये ऱ्हस्व ‘अ‘ आहे आणि शेवटी ‘न्‘ आहे. पुढे ‘आ‘ हा स्वर आल्यामुळे ‘न्‘ चे द्वित्व होऊन ‘न्न्‘ झाले. निमिषन्नपि: (अध्याय ५, श्लोक ९) प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । फोड: निमिषन् + अपि = निमिषन्नपि । विश्लेषण: ‘निमिषन्‘ च्या ‘ष‘ मध्ये ऱ्हस्व ‘अ‘ आहे. पुढे ‘अपि‘ मधील ‘अ‘ (स्वर) आल्याने ‘न्‘ चे ‘न्न्‘ झाले. (याच श्लोकात गृह्णन् + उन्मिषन् = गृह्णन्नुन्मिषन् हे सुद्धा याच नियमाचे उत्तम उदाहरण आहे). ह्रस्व स्वरापुढील ङ्, ण्, न् आणि त्या दोघांच्या पुढे जर स्वर आला तर ते द्वित्व होतात. म्हणजे ह्रस्व स्वर (अ / इ / उ / ऋ / लृ) + पदान्त  (ङ् / ण् / न्) + अच् स्वर वर्ण = ह्रस्व स्वर (अ / इ / उ / ऋ / लृ) + पदान्त  (ङ् / ण् / न्) + (ङ् / ण् / न्) मित्रवत् आगम + अच् स्वर वर्ण म्हणून द्वित्व होते. ह्रस्वस्वरात् परः पदान्ते विद्यमानः यः ङ्/ण्/न् वर्णः, तस्मात् परस्य अच्-वर्णस्य संहितायाम् यथासङ्ख्यम् ङुट् / णुट् / नुट् आगमः भवति । प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा । ङ् + ङ् = ङ्ङ्.

{७} मोऽनुस्वारः । (८.३.२३) अनुस्वार सन्धि = पदस्य मः हलि अनुस्वारः संहितायाम् । पदान्तमकारस्य संहितायाम् व्यञ्जने परे अनुस्वारादेशः भवति । = अष्टाध्याय्याम् द्वाभ्याम् सूत्राभ्याम् आदेशरूपेण अनुस्वारस्य विधानं क्रियते । एतयोः इदम् प्रथमम् सूत्रम् । पदस्य अन्ते विद्यमानस्य मकारस्य हल्-वर्णे परे संहितायाम् अनुस्वारादेशः भवति इति अस्य सूत्रस्य अर्थः । अनुस्वारः इति पृथक् वर्णः अस्ति । अस्य उच्चारणम् केवलम् नासिकया सह भवति, तदर्थम् मुखस्य साहाय्यम् नैव आवश्यकम् । अपि च, अस्य वर्णस्य माहेश्वरसूत्रेषु गणनं नैव भवति, अतः अयम् ‘अयोगवाहः‘ अस्ति इत्यपि उच्यते । वस्तुतस्तु अनुस्वारस्य अट्-प्रत्याहारे ग्रहणं भवति इति सिद्धान्तकौमुद्याम् अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि (८.४.२) इत्यस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टं वर्तते । एवमेव अनुस्वारस्य शर्-प्रत्याहारे अपि ग्रहणं भवति इति सिद्धान्तकौमुद्याम् विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) इत्यस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टं दृश्यते । अपवादाः पदान्तमकारस्य प्रकृतसूत्रेण प्राप्तः अनुस्वारादेशः मो राजि समः क्वौ (८.३.२५), हे मपरे वा (८.३.२६) तथा च नपरे नः (८.३.२७) इत्येतैः त्रिभिः सूत्रैः बाध्यते । In the context of संहिता, the मकार at the end of a पद is converted to अनुस्वार when it is followed by a हल् वर्ण. हे सूत्र पदान्त (शब्दाच्या शेवटी येणाऱ्या) ‘म्‘ चे काय होते याचा नियम स्पष्ट करते. पदाच्या शेवटी असणाऱ्या ‘म्‘ पुढे कोणतेही व्यञ्जन आले तर ‘म्‘ चा अनुस्वार होतो. पण म् नंतर जर स्वर आला तर वर्णसंयोग होतो. अक्षराणाम् अकारः अस्मि । जर म् वाक्याच्या शेवटी आला तर तो तसाच म् राहतो. धर्मम् + चर = धर्मं चर । ‘म्‘ चा अनुस्वार. पदच्छेद: मः + अनुस्वारः । (या सूत्रात ‘हलि‘ या पदाची अनुवृत्ती येते). नियम: जर एखाद्या स्वतंत्र शब्दाच्या शेवटी (पदान्त स्थितीत) ‘म्‘ (हलन्त मकार) असेल आणि त्याच्या पुढे कोणतेही व्यंजन (हल्) आले, तर त्या ‘म्‘ च्या जागी अनुस्वार (ं) होतो. अपवाद (स्वर पुढे आल्यास): जर ‘म्‘ च्या पुढे एखादा स्वर (अच्) आला, तर संधी न होता तो ‘म्‘ पुढील स्वरामध्ये मिसळून जातो. (उदा. किम् + अत्र = किमत्र). तसेच, जर शब्द वाक्याच्या शेवटी असेल (पुढे काहीही नसेल), तर ‘म्‘ तसाच राहतो. एतां पाण्डुपुत्राणाम्: (अध्याय १, श्लोक ३) पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । फोड: एताम् + पाण्डुपुत्राणाम् = एतां पाण्डुपुत्राणाम् । विश्लेषण: ‘एताम्‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘म्‘ आहे आणि पुढे ‘प्‘ हे व्यंजन आल्याने ‘म्‘ चा अनुस्वार झाला. तदात्मानं सृजाम्यहम्: (अध्याय ४, श्लोक ७) …तदात्मानं सृजाम्यहम् । फोड: तदा + आत्मानाम् + सृजामि = तदात्मानं सृजाम्यहम् । विश्लेषण: ‘आत्मानम्‘ च्या पुढे ‘स्‘ हे व्यंजन आल्याने ‘म्‘ चा अनुस्वार झाला. इमं विवस्वते: (अध्याय ४, श्लोक १) इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । फोड: इमम् + विवस्वते = इमं विवस्वते । विश्लेषण: ‘इमम्‘ च्या ‘म्‘ पुढे ‘व्‘ हे व्यंजन आल्याने अनुस्वार झाला. स्वधर्मं पश्यन्: (अध्याय २, श्लोक ३१) स्वधर्ममपि चावेक्ष्य… (स्वधर्मम् + अपि = स्वधर्ममपि – येथे स्वर आहे) पण त्याच श्लोकात पुढे – फोड: स्वधर्मम् + पश्यन् = स्वधर्मं पश्यन् । विश्लेषण: ‘स्वधर्मम्‘ पुढे ‘प्‘ (व्यंजन) आल्याने ‘म्‘ चा अनुस्वार झाला. संधीची प्रक्रिया आणि तुलना: हा नियम अगदी सोपा आहे: म् + व्यंजन = अनुस्वार (उदा. सत्यम् + वद = सत्यं वद). म् + स्वर = स्वरयुक्त म (उदा. अहम् + अस्मि = अहमस्मि).

{८} नश्चापदान्तस्य झलि । (८.३.२४) अनुस्वार सन्धि = अपदान्तस्य मः नः झलि अनुस्वारः । अपदान्तमकारस्य अपदान्तनकारस्य च झल्-वर्णे परे संहितायाम् अनुस्वारादेशः भवति । अष्टाध्याय्याम् द्वाभ्याम् सूत्राभ्याम् आदेशरूपेण अनुस्वारस्य विधानं क्रियते । एतयोः इदम् द्वितीयम् सूत्रम् । यः मकारः/ नकारः पदस्य अन्ते न विद्यते, तस्य झल्-वर्णे परे संहितायाम् अनुस्वारादेशः भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । झल् = वर्गप्रथमाः, वर्गद्वितीयाः, वर्गतृतीयाः, वर्गचतुर्थाः, ऊष्माणः । वर्गपञ्चमाः (C5) तथा अन्तःस्थाः झल्-प्रत्याहारे न विद्यन्ते । अपदान्तमकारस्य झलि अनुस्वारादेशः भवति । अपदान्तनकारस्य झलि अनुस्वारादेशः भवति । अपदान्तस्य इति किमर्थम् ? पदान्तमकारस्य मोऽनुस्वारः (८.३.२३) इत्यनेनैव अनुस्वारादेशः भवति । पदान्तनकारस्य तु अनुस्वारादेशः नैव इष्यते, अतः अस्मिन् सूत्रे अपदान्तस्य इति शब्दः स्थापितः अस्ति । अतएव बालान् पश्यति इत्यत्र नकारस्य अनुस्वारादेशः न भवति । झलि इति किमर्थम् ? अग्रे झल्-वर्णः नास्ति चेत् प्रकृतसूत्रेण अनुस्वारादेशः न भवति । In the context of संहिता, a मकार and a नकार which do not occur at the end of a पद are converted to अनुस्वार when followed by a झल् letter. अपदान्त (पदाच्या मधे असणाऱ्या) ‘ न्‘ आणि ‘म्‘ पुढे झल् (C4, C3, C2, C1, श्, ष्, स्, ह्) वर्ण आला तर त्यांचा अनुस्वार होतो. वासान् + सि = वासांसि । रक्षान् + सि = रक्षांसि । हे सूत्र शब्दाच्या मध्ये (अपदान्त) येणाऱ्या ‘न्‘ आणि ‘म्‘ चे अनुस्वारात कसे रूपांतर होते, याचा नियम सांगते. पदच्छेद: नः + च + अपदान्तस्य + झलि । अनुवृत्ती: या सूत्रात ‘च‘ आल्यामुळे मागील ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३) या सूत्रातून ‘म्‘ (मकार) ची अनुवृत्ती येते. त्यामुळे हा नियम ‘न्‘ आणि ‘म्‘ दोघांसाठी लागू होतो. नियम: शब्दाच्या मध्ये (अपदान्त स्थितीत) असलेल्या ‘न्‘ किंवा ‘म्‘ या व्यंजनांनंतर जर ‘झल्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच क, च, ट, त, प वर्गातील पहिली ४ अक्षरे आणि श, ष, स, ह) आला, तर त्या ‘न्‘ किंवा ‘म्‘ च्या जागी अनुस्वार (ं) होतो. विशेष टीप (दोन टप्पे): जर पुढे ‘श, ष, स, ह‘ (ऊष्म वर्ण) असतील, तर अनुस्वार तसाच टिकून राहतो. पण जर पुढे वर्गीय व्यंजन (उदा. क, च, ट, त, प वर्गातील) असेल, तर आधी या सूत्रानुसार अनुस्वार होतो आणि नंतर ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः‘ या दुसऱ्या सूत्रानुसार त्याचे पुढील वर्णाच्या अनुनासिकात (पाचव्या अक्षरात) रूपांतर होते. संधीची प्रक्रिया समजून घेऊया. हा नियम समजण्यासाठी दोन उदाहरणांमधील फरक पाहणे आवश्यक आहे: जेव्हा पुढे ‘स्‘ येतो: मन् + स्यन्ते → मंस्यन्ते (येथे अनुस्वार कायम राहतो कारण ‘स्‘ हा वर्गीय वर्ण नाही). जेव्हा पुढे ‘भ्‘ येतो: दम् + भ → दंभ → दम्भ (येथे अनुस्वार होऊन पुन्हा त्याचे मूळ अनुनासिकात रूपांतर होते). मंस्यन्ते: (अध्याय २, श्लोक ३५) भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः। फोड: मन् + स्यन्ते = मंस्यन्ते । विश्लेषण: ‘मन्‘ धातूचा ‘न्‘ अपदान्त आहे व पुढे ‘स्‘ हा झल् वर्ण आला आहे. त्यामुळे ‘न्‘ चा थेट अनुस्वार झाला. शंससि:(अध्याय ५, श्लोक १)संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।फोड: शन् + ससि = शंससि ।विश्लेषण: ‘शन्‘ मधील ‘न्‘ (अपदान्त) च्या पुढे ‘स्‘ (झल्) आल्याने ‘न्‘ चा अनुस्वार झाला. अन्तवन्तः:(अध्याय २, श्लोक १८) अन्तवन्त इमे देहा…फोड: अन् + तवन्तः । विश्लेषण: ‘अन्‘ मधील ‘न्‘ च्या पुढे ‘त्‘ (झल्) आला. प्रथम ‘नश्चापदान्तस्य झलि‘ ने ‘न्‘ चा अनुस्वार झाला (अं + तवन्तः). नंतर ‘परसवर्ण‘ नियमाने पुन्हा ‘न्‘ होऊन ‘अन्तवन्तः‘ हा शब्द तयार झाला. दम्भः:(अध्याय १६, श्लोक ४) दम्भो दर्पोऽभिमानश्च…फोड: दम् + भः । विश्लेषण: ‘दम्‘ मधील ‘म्‘ (अपदान्त) पुढे ‘भ्‘ (झल्) आल्यामुळे आधी ‘म्‘ चा अनुस्वार झाला (दं + भः) आणि नंतर परसवर्ण नियमाने ‘भ‘ च्या वर्गातील पाचवे अक्षर होऊन ‘दम्भः‘ तयार झाला.

{९} अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । (८.४.५८). Conversion to C5 = अपदान्तस्य मः नः झलि अनुस्वारः । अपदान्तमकारस्य अपदान्तनकारस्य च झल्-वर्णे परे संहितायाम् अनुस्वारादेशः भवति । अष्टाध्याय्याम् द्वाभ्याम् सूत्राभ्याम् आदेशरूपेण अनुस्वारस्य विधानं क्रियते । एतयोः इदम् द्वितीयम् सूत्रम् । यः मकारः/ नकारः पदस्य अन्ते न विद्यते, तस्य झल्-वर्णे परे संहितायाम् अनुस्वारादेशः भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । झल् = वर्गप्रथमाः, वर्गद्वितीयाः, वर्गतृतीयाः, वर्गचतुर्थाः, ऊष्माणः । वर्गपञ्चमाः (C5) तथा अन्तःस्थाः झल्-प्रत्याहारे न विद्यन्ते । अपदान्तमकारस्य झलि अनुस्वारादेशः भवति । अपदान्तनकारस्य झलि अनुस्वारादेशः भवति । अपदान्तस्य इति किमर्थम् ? पदान्तमकारस्य मोऽनुस्वारः (८.३.२३) इत्यनेनैव अनुस्वारादेशः भवति। पदान्तनकारस्य तु अनुस्वारादेशः नैव इष्यते, अतः अस्मिन् सूत्रे अपदान्तस्य इति शब्दः स्थापितः अस्ति । अतएव बालान् पश्यति इत्यत्र नकारस्य अनुस्वारादेशः न भवति । झलि इति किमर्थम् ? अग्रे झल्-वर्णः नास्ति चेत् प्रकृतसूत्रेण अनुस्वारादेशः न भवति ।  In the context of संहिता, a मकार and a नकार which do not occur at the end of a पद are converted to अनुस्वार when followed by a झल् letter. हे सूत्र अनुस्वाराचे रूपांतर त्याच्या पुढील वर्णाच्या अनुनासिकात (पाचव्या अक्षरात) कसे होते, हे सांगते. पदच्छेद: अनुस्वारस्य + ययि + परसवर्णः । अर्थ: जर अनुस्वाराच्या पुढे ‘यय्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच ‘श, ष, स, ह‘ सोडून इतर सर्व व्यंजने) आला, तर त्या अनुस्वाराच्या जागी पुढील वर्णाचा ‘सवर्ण‘ म्हणजेच त्या वर्गातील पाचवे अनुनासिक अक्षर आदेश म्हणून येते. ३. नियम: अनुस्वार + क-वर्ग (क, ख, ग, घ) = ङ्. अनुस्वार + च-वर्ग (च, छ, ज, झ) = ञ्. अनुस्वार + ट-वर्ग (ट, ठ, ड, ढ) = ण्. अनुस्वार + त-वर्ग (त, थ, द, ध) = न्. अनुस्वार + प-वर्ग (प, फ, ब, भ) = म्. विशेष टीप: हा नियम शब्दाच्या मध्ये (अपादान्त) अनिवार्य असतो, तर शब्दाच्या शेवटी (पदान्त) वैकल्पिक असतो. परसवर्ण संधीचा अभ्यास: हा नियम समजून घेण्यासाठी खालील परस्पर संबंध लक्षात घेणे सोपे जाते: क-वर्ग (क ख ग घ) पुढे असल्यास अनुस्वाराचा ‘ङ्‘ होतो. (उदा. अङ्क). च-वर्ग (च छ ज झ) पुढे असल्यास अनुस्वाराचा ‘ञ्‘ होतो. (उदा. चञ्चु). ट-वर्ग (ट ठ ड ढ) पुढे असल्यास अनुस्वाराचा ‘ण्‘ होतो. (उदा. कण्ठ). त-वर्ग (त थ द ध) पुढे असल्यास अनुस्वाराचा ‘न्‘ होतो. (उदा. सन्त). प-वर्ग (प फ ब भ) पुढे असल्यास अनुस्वाराचा ‘म्‘ होतो. (उदा. गुम्फित).

सञ्जयः (संजयः): (अध्याय १, श्लोक १) फोड: सं + जयः । विश्लेषण: ‘ज‘ हा च-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा ‘ञ्‘ झाला. अन्तवन्तः: (अध्याय २, श्लोक १८) फोड: अं + तवन्तः । विश्लेषण: ‘त‘ हा त-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा ‘न्‘ झाला. शङ्खम्: (अध्याय १, श्लोक १२) फोड: शं + खम् । विश्लेषण: ‘ख‘ हा क-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा ‘ङ‘ झाला. कम्पयन्: (अध्याय १, श्लोक २५) फोड: कं + पयन् । विश्लेषण: ‘प‘ हा प-वर्गातील आहे, म्हणून अनुस्वाराचा ‘म्‘ झाला. अनुस्वारापुढे यय् (श, ष, स, ह सोडून सर्व व्यञ्जने) वर्ण आल्यास अनुस्वाराचा परसवर्ण (पुढील वर्गाचा ५वा वर्ण) होतो. Conversion to C5. अनुस्वारस्य यय्-वर्णे परे परसवर्णादेशः भवति । सं + मूढः = सम्मूढः । युं + जन = युञ्जन् ।

{१०} वा पदान्तस्य । (८.४.५९) = परसवर्ण सन्धि = पदान्तस्य अनुस्वारस्य ययि वा परसवर्णः । पदान्ते विद्यमानस्य अनुस्वारस्य यय्-वर्णे परे विकल्पेन परसवर्णादेशः भवति । यय् = वर्गीयव्यञ्जनानि + अन्तःस्थाः । आहत्य २९ वर्णाः । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८) इत्यनेन अनुस्वारस्य यय्-वर्णे परे नित्यम् परसवर्णे प्राप्ते; पदान्ते विद्यमानस्य अनुस्वारस्य विषये अयं परसवर्णः प्रकृतसूत्रेण विकल्प्यते । पदान्त-अनुस्वारस्य यय्-वर्णे परे विकल्पेनैव अनुनासिकादेशः भवति इति आशयः । कवर्गीयवर्णे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन ङकारादेशः विधीयते । चवर्गीयवर्णे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन ञकारादेशः विधीयते । टवर्गीयवर्णे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन णकारादेशः विधीयते । तवर्गीयवर्णे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन नकारादेशः विधीयते । पवर्गीयवर्णे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन मकारादेशः विधीयते । यकारे/वकारे/लकारे परे पदान्त-अनुस्वारस्य विकल्पेन यथासङ्ख्यम् यँकारादेशः / वँकारादेशः / लँकारादेशः भवति‌ । An अनुस्वार occurring at end of a पद when followed by a यय् वर्ण is optionally converted to the परसवर्ण.

हे संस्कृत व्याकरणातील परसवर्ण संधीचे एक महत्त्वाचे सूत्र आहे. हे सूत्र सांगते की पदाच्या शेवटी असलेल्या अनुस्वाराचे काय होते. जर पदाच्या शेवटी (Word ending) ‘अनुस्वार‘ (ं) असेल आणि त्याच्या पुढे ‘यय्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (श, ष, स, ह वगळता कोणतेही व्यंजन) आला, तर त्या अनुस्वाराच्या जागी पुढे येणाऱ्या व्यंजनाच्या वर्गाचे ‘अनुनासिक‘ (परसवर्ण) पर्यायाने होते. विश्लेषण: हे सूत्र ‘पर्यायाने‘ (Optional) काम करते. म्हणजे तुम्ही अनुस्वारही ठेवू शकता किंवा परसवर्णही करू शकता. उदा. ‘त्वं + करोषि‘ = त्वं करोषि (अनुस्वार) किंवा त्वङ्करोषि (परसवर्ण). तं तं नियममास्थाय (अध्याय ७, श्लोक २१). फोड: तम् + तम्. (येथे ‘म्‘ चा अनुस्वार झाला आहे, पण परसवर्ण केल्यास ‘तन्तम्‘ असेही होऊ शकते.) शत्रून् जहि (अध्याय ३, श्लोक ४३) फोड: शत्रुम् + जहि. येथे ‘ज‘ पुढे असल्याने अनुस्वाराचा ‘ञ्‘ होऊ शकतो – शत्रूञ्जहि. परसवर्ण संधीचे नियम: परसवर्ण म्हणजे पुढच्या अक्षराच्या कुटुंबातील (वर्गातील) पाचवे अक्षर. पदाच्या शेवटी असणाऱ्या अनुस्वारापुढे यय् (श, ष, स, ह सोडून सर्व व्यञ्जने) वर्ण आला तर परसवर्ण पर्यायाने होतो. करोषि = त्वङ्करोषि ।

{११} शि तुक् । (८.३.३१) = पदस्य नः शि तुक् वा । पदान्ते विद्यमानस्य नकारस्य शकारे परे संहितायाम् विकल्पेन तुगागमः भवति । पदान्त-नकारस्य शकारे परे संहितायाम् विकल्पेन ‘तुक्‘ इति आगमः भवति । अयम् कित्-आगमः, अतः आद्यन्तौ टकितौ १.१.४६ इत्यनेन अयम् नकारात् अनन्तरम् विधीयते । यथा, भवान् + शेते इत्यत्र सन्धिकार्ये कृते भवाञ्च्शेते / भवाञ्च्छेते / भवाञ्छेते/भवाञ्शेते इति चत्वारि रूपाणि सिद्ध्यन्ति । एतेभ्यः आदिस्थानि त्रीणि रूपाणि साधयितुम् प्रकृतसूत्रेण कृतः तुगागमः आवश्यकः वर्तते । भवान् + शेते → भवान् तुक् शेते [शि तुक् ८.३.३० इत्यनेन पदान्तनकारस्य पाक्षिकः तुगागमः । आद्यन्तौ टकितौ १.१.४६ इति अयम् अन्त्यावयवरूपेण विधीयते ।] → भवान् त् शेते [ककारस्य हलन्त्यम् (१.३.३) इति इत्संज्ञा । तस्य लोपः (१.३.९) इति लोपः । तकारोत्तरः उकारः उच्चारणार्थः, अतः सोऽपि लुप्यते ] → भवान् च् शेते [स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) इति तकारस्य शकारे परे श्चुत्वे चकारः] → भवाञ् च् शेते [स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) इति नकारस्य चकारे परे श्चुत्वे ञकारः] → भवाञ् च् शेते / भवाञ् च् छेते [शश्छोऽटि (८.४.६३) इति शकारस्य विकल्पेन छकारः] → भवाञ्च्शेते / भवाञ्च्छेते / भवाञ्छेते [छत्वपक्षे झरो झरि सवर्णे (८.४.६५) इति चकारस्य लोपः]. शि तुक् (८.३.३०) इत्यनेन उक्तः तुगागमः विकल्पेनैव भवति, अतः पक्षे तुगागमं विना भवान् शेते अस्यां स्थितौ स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) इति श्चुत्वे भवाञ्शेते इति अपि रूपं सम्भवति । In the context of संहिता, a नकार occurring at end of a पद optionally gets a तुगागम when followed by a शकार. हे व्यञ्जन संधीमधील एक महत्त्वाचे सूत्र आहे, जे ‘न्‘ (नकार) आणि ‘श्‘ (शकार) यांच्या संयोगावेळी होणाऱ्या बदलांचे नियमन करते. ‘पदाच्या शेवटी‘ असणाऱ्या ‘न्‘ पुढे ‘श‘ आला तर ‘न्‘ ला ‘तुक्‘ (त्) चा आगम होतो. भवान् + शेते = भवान्त्शेते । नियम: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘न्‘ च्या पुढे जर ‘श्‘ आला, तर ‘न्‘ ला ‘तुक्‘ (त्) चा आगम होतो. हा बदल वैकल्पिक (Optional) असतो. प्रक्रिया: न् + श् à न् + त् + श् (तुक् आगम) à न् → ञ् आणि त् → च् (‘श्चुत्व‘ संधीनुसार) à श् → छ् (पर्यायाने ‘शश्छोटि‘ सूत्रानुसार) à अंतिम रूप: ‘ञ्छ‘ किंवा ‘ञ् च् श्‘. नश्च (८.३.३०) हे सूत्र ‘शि तुक्‘ च्या आधी येते आणि सांगते की ‘न्‘ च्या पुढे ‘श्‘ असल्यास ‘त्‘ होतो. ‘शि तुक्‘ हे याच प्रक्रियेला अधिक स्पष्ट करते. पश्यञ्शृण्वन् (अध्याय ५, श्लोक ८) फोड: पश्यन् + शृण्वन् (येथे ‘न्‘ नंतर ‘श्‘ आल्याने संधी झाली आहे.) स्वपञ्श्वसन् (अध्याय ५, श्लोक ८). फोड: स्वपन् + श्वसन्. येथेही ‘न्‘ + ‘श्‘ चा संयोग आहे. विशेष टिपणी: ‘शि तुक्‘ सूत्राने होणारा बदल ऐच्छिक असल्याने, व्यावहारिक संस्कृतमध्ये आणि गीतेमध्ये याची दोन रूपे पाहायला मिळतात: १. तुक् आगम न झाल्यास: न् + श् = ञ्श् (केवळ श्चुत्व होते). उदा. पश्यञ्शृण्वन् २. तुक् आगम झाल्यास: न् + श् = ञ्छ (अधिक कठीण रूप). उदा. पश्यञ्च्छृण्वन्.

{१२} छे च । (६.१.७३) = ह्रस्वस्य छे तुक् संहितायाम् । = ह्रस्वस्वरस्य छकारे परे संहितायाम् तुक्-आगमः भवति । ह्रस्वस्वरात् परः संहितायाम् छकारः विद्यते चेत् ह्रस्वस्वरस्य प्रकृतसूत्रेण तुक्-आगमः भवति । अयम् कित्-आगमः, अतः आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यनेन अयम् आगमः आगमिनः अनन्तरम् विधीयते । अनेन सूत्रेण निर्दिष्टः तुगागमः संहितायाम् नित्य: (compulsory) अस्ति, वैकल्पिकः न । वार्त्तिकम् — विश्वजनादीनां छन्दसि वा तुगागमो भवतीति वक्तव्यम् । इदं वार्त्तिकम् पदान्ताद्वा (६.१.७६) इति सूत्रभाष्ये निर्दिष्टम् लभ्यते । ‘विश्वजन‘ तथा केषाञ्चन अन्येषां शब्दानां विषये वेदेषु अयं तुगागमः विकल्पेन भवति — इति अस्य वार्त्तिकस्य आशयः । A ह्रस्व स्वर gets a तुक्-आगमः when followed by a छकार, in the context of संहिता. ह्रस्व स्वरापुढे ‘छ‘ आला तर स्वराच्या मध्ये ‘तुक्‘ (त्) चा आगम होऊन ‘च्छ‘ होतो. तरु + छाया = तरुच्छाया । हे सूत्र ‘ऱ्हस्व‘ (Short) स्वरांसाठी लागू होणारे ‘तुक्‘ आगम (च् जोडण्याचे) अत्यंत महत्त्वाचे आणि नित्य (Compulsory) सूत्र आहे. ‘पदान्ताद्वा‘ हे सूत्र ‘दीर्घ‘ स्वरांसाठी (तेही वैकल्पिक) होते, तर ‘छे च‘ हे सूत्र ‘ऱ्हस्व‘ (Short) स्वरांसाठी लागू होणारे ‘तुक्‘ आगम (च् जोडण्याचे) अत्यंत महत्त्वाचे आणि नित्य (Compulsory) सूत्र आहे. जर कोणत्याही ‘ऱ्हस्व स्वरा‘च्या (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) पुढे ‘छ‘ हे अक्षर आले, तर त्या स्वराच्या आणि ‘छ‘ च्या मध्ये ‘तुक्‘ म्हणजेच ‘च्‘ या व्यंजनाचा नित्य (Compulsory) आगम होतो. सूत्रार्थ: ऱ्हस्व स्वर + छ = ऱ्हस्व स्वर + च् + छ = च्छ. स्पष्टीकरण: संस्कृत भाषेत ‘परि‘, ‘वि‘, ‘अनु‘ यांसारखे अनेक उपसर्ग (Prefixes) ऱ्हस्व स्वरान्त असतात. जेव्हा हे उपसर्ग ‘छ‘ ने सुरू होणाऱ्या शब्दाला जोडले जातात, तेव्हा हा नियम हमखास वापरला जातो. तुलनात्मक अभ्यास: ‘छे च‘ विरुद्ध ‘पदान्ताद्वा‘. स्पष्टीकरण: ‘छे च‘ नुसार ऱ्हस्व स्वरापुढे ‘छ‘ आल्यास ‘च्‘ जोडणे बंधनकारक (Compulsory) आहे. पण ‘पदान्ताद्वा‘ नुसार पदाच्या शेवटी ‘दीर्घ‘ स्वर असल्यास ‘च्‘ जोडणे ऐच्छिक (Optional) असते. थोडक्यात सांगायचे तर: जेव्हा-जेव्हा एखाद्या ऱ्हस्व स्वराच्या (अ, इ, उ) लगेच पुढे ‘छ‘ आलेला दिसेल, तेव्हा तिथे डोळे झाकून ‘च्‘ चा आगम झालेला (म्हणजेच ‘च्छ‘) तुला पाहायला मिळेल. गीतेतील “अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम्” हे याचे सर्वात सुंदर आणि अचूक उदाहरण आहे. अच्छेद्यः (गीता २.२४) “अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च” = विग्रह: अ + छेद्यः à अ + च् + छेद्यः = अच्छेद्यः येथे ‘अ‘ हा ऱ्हस्व स्वर आहे. त्याच्या पुढे ‘छ‘ (छे) आल्यामुळे मध्ये ‘च्‘ चा आगम होऊन ‘च्छे‘ तयार झाला आहे. विच्छेद (सामान्य संस्कृत उदाहरण). विग्रह: वि + छेद à वि + च् + छेद = विच्छेद. परिच्छेद विग्रह: परि + छेद à परि + च् + छेद = परिच्छेद. ऱ्हस्व (बंधनकारक): तरु + छाया = तरुच्छया (तरुछाया असे चालत नाही.) दीर्घ पदान्त (ऐच्छिक – मागील सूत्र): मा + च = मा च (गीता १४.२६ मध्ये व्यासांनी ‘च्‘ टाळला आहे.) थोडक्यात सांगायचे तर: जेव्हा-जेव्हा तुला एखाद्या ऱ्हस्व स्वराच्या (अ, इ, उ) लगेच पुढे ‘छ‘ आलेला दिसेल, तेव्हा तिथे डोळे झाकून ‘च्‘ चा आगम झालेला (म्हणजेच ‘च्छ‘) तुला पाहायला मिळेल. गीतेतील “अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम्” हे याचे सर्वात सुंदर आणि अचूक उदाहरण आहे.

{१३} पदान्ताद्वा । (६.१.७६) = दीर्घात् पदान्तात् संहितायाम् छे वा तुगागमः । = पदान्ते विद्यमानस्य दीर्घ-स्वरस्य छकारे परे संहितायाम् विकल्पेन तुगागमः भवति । पदान्ते विद्यमानात् दीर्घस्वरात् परः संहितायाम् छकारः विद्यते चेत् तस्य दीर्घस्वरस्य विकल्पेन तुक्-आगमः भवति । अयम् कित्-आगमः, अतः आद्यन्तौ टकितौ (१.१.४६) इत्यनेन अयम् आगमः आगमिनः अनन्तरम् विधीयते । बाध्यबाधकभावः वस्तुतः दीर्घस्वरस्य विषये दीर्घात् (६.१.७५) इत्येनेन नित्यम् तुगागमः उच्यते । परन्तु अयं दीर्घस्वरः यदि पदान्ते विद्यते, तर्हि तं सूत्रं बाधित्वा प्रकृतसूत्रेण विकल्पेन एव तुगागमः विधीयते । अतएव अस्मिन् सूत्रे ‘पदान्तात्‘ तथा ‘वा‘ इति द्वौ शब्दौ प्रयुक्तौ स्तः ।

A दीर्घ स्वर at end of a पद gets optional तुक्-आगमः when followed by a छकार, in the context of संहिता. दीर्घ स्वरापुढे ‘छ‘ आला तर ‘तुक्‘ चा आगम पर्यायाने होतो. लक्ष्मी + छाया = लक्ष्मीच्छाया । हे सूत्र ‘तुक्‘ आगम संधीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. हे सूत्र प्रामुख्याने दीर्घ स्वरांच्या बाबतीत ‘वैकल्पिक‘ (Optional) नियम सांगते. जेव्हा एखाद्या पदाच्या शेवटी ‘दीर्घ स्वर‘ असतो आणि त्यानंतर ‘छ‘ हे अक्षर येते, तेव्हा त्या दोघांच्या मध्ये ‘तुक्‘ (च्) हा आगम वैकल्पिक (Optional) असतो. विश्लेषण: ‘छे च‘ (६.१.७३) नुसार ऱ्हस्व स्वरापुढे ‘छ‘ आल्यास ‘च्‘ नित्य (Compulsory) होतो. पण हे सूत्र सांगते की, जर स्वर ‘दीर्घ‘ असेल आणि तो ‘पदाच्या शेवटी‘ असेल, तर ‘च्‘ लावणे किंवा न लावणे हे वक्त्याच्या इच्छेवर अवलंबून असते. मा च (गीता १४.२६) विग्रह: मा + च (येथे ‘मा‘ हा पदान्त दीर्घ आहे. संधीमध्ये ‘माच्च‘ असे न होता ‘वा‘ मुळे केवळ ‘मा च‘ राहिले आहे.) सा च (गीता १८.३१) = विग्रह: सा + च (येथेही पदान्त दीर्घ ‘आ‘ असूनही ‘च्‘ चा आगम झालेला नाही.) या सूत्राचे महत्त्व: १. ऱ्हस्व स्वर (Short Vowel): ‘शिवा + छाया‘ = ‘शिवच्छाया‘ (येथे ‘अ‘ ऱ्हस्व आहे, म्हणून ‘च्‘ अनिवार्य आहे – सूत्र: छे च). २. दीर्घ स्वर (Long Vowel – पदान्त): ‘लक्ष्मी + छाया‘. येथे ‘ई‘ दीर्घ आहे आणि तो पदाच्या शेवटी आहे. त्यामुळे ‘लक्ष्मीच्छाया‘ किंवा ‘लक्ष्मी छाया‘ अशी दोन्ही रूपे व्याकरणदृष्ट्या बरोबर आहेत. गीतेमध्ये ऋषींनी (व्यासांनी) अनेक ठिकाणी छंदाच्या सोयीसाठी आणि भाषेच्या ओघवतेसाठी या ‘वैकल्पिक‘ नियमाचा वापर करून ‘च्‘ टाळलेला दिसतो.

{१४} स्तोः श्चुना श्चुः । (८.४.४०) = श्चुत्व संधी = सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे संहितायाम् शकारचवर्गौ स्तः । हल्-सन्धिषु अन्यतमः श्चुत्वम् इत्याख्यः सन्धिः प्रकृतसूत्रेण पाठ्यते । शकारस्य चवर्गीयवर्णस्य वा योगे (इत्युक्ते तस्मात् अव्यवहितरूपेण पूर्वः परः वा) सकारः उत तवर्गीयवर्णः विद्यते चेत्, सकारस्य शकारादेशः, तवर्गीयवर्णस्य च (यथासङ्ख्यम्) चवर्गीयवर्णादेशः भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । सकार-शकारयोगे सकारस्य शकारादेशः भवति । योगे = the order does not matter. सकार-चवर्गयोगे सकारस्य शकारादेशः भवति । तवर्ग-शकारयोगे तवर्गस्य चवर्गादेशः भवति । तवर्ग-चवर्गयोगे तवर्गस्य चवर्गादेशः भवति । श्चुत्वनिषेधः – शात् (८.४.४४) इति सूत्रेण शकारात् परस्य तवर्गीयवर्णस्य श्चुत्वं निषिध्यते । अतएव प्रश् + न → प्रश्न इत्यत्र श्चुत्वं न भवति । झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन उक्तस्य पदान्तजश्त्वस्य दृष्ट्या स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) इति श्चुत्वम् असिद्धम् अस्ति । अतः पदान्तजश्त्वस्य सम्भवः अस्ति चेत् श्चुत्वं न करणीयम् । पदान्तचुत्वं प्रति श्चुत्वम् असिद्धम् । चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन पदान्तचवर्गस्य कुत्वं भवति । एतस्य कुत्वस्य कृते श्चुत्वम् असिद्धं विद्यते । अतः कुत्वे कर्तव्ये श्चुत्वम् नैव करणीयम् । In the context of संहिता, A सकार and a तवर्ग letter are converted (respectively) to a शकार and चवर्ग letter when associated with a शकार or a चवर्ग letter.

स/त-वर्गाचा श/च-वर्गाशी संबंध आल्यास स/त-वर्गाचा श/च-वर्ग होतो. तत् + टीका = तट्टीका कश्चित् + च = कश्चिच्च (२.२९) । या सूत्राने होणाऱ्या संधीला ‘श्चुत्व संधी‘ असे म्हणतात. जर ‘स्‘ किंवा ‘त‘ वर्ग (त्, थ्, द्, ध्, न्) यांच्या पुढे किंवा मागे ‘श्‘ किंवा ‘च‘ वर्ग (च्, छ्, ज्, झ्, ञ्) आला, तर ‘स्‘ व ‘त‘ वर्गाच्या जागी अनुक्रमे ‘श्‘ आणि ‘च‘ वर्गातील वर्ण होतात. विश्लेषण: स्तोः: स् आणि तु (त वर्ग) – पूर्व किंवा पर वर्ण. श्चुना: श् आणि चु (च वर्ग) – यांच्याशी संपर्क आल्यास (योगे). श्चुः (आदेश): बदल होऊन श् आणि चु (च वर्ग) होतात. (थोडक्यात, ‘दंत्य‘ वर्णांचा संपर्क ‘तालव्य‘ वर्णांशी आला की दंत्य वर्णही तालव्य बनतात.) संधी प्रक्रिया (बदल कसे होतात?): स् + (श्/च वर्ग) à श् होतो. त् + (श्/च वर्ग) à च् होतो. थ् + (श्/च वर्ग) à छ् होतो. द् + (श्/च वर्ग) à ज् होतो. ध् + (श्/च वर्ग) à झ् होतो. न् + (श्/च वर्ग) à ञ् होतो. टीप (महत्त्वाचे): या संधीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘श्चु‘ (श् किंवा च वर्ग) हा आधी असो वा नंतर असो, बदल नेहमी ‘स्तु‘ (स् किंवा त वर्ग) मध्येच होतो. उदा. यज्न (यज् + न): इथे ‘ज्‘ (च वर्ग) आधी आहे आणि ‘न्‘ (त वर्ग) नंतर आहे. तरीही नियम लागू होतो आणि ‘न्‘ चा ‘ञ्‘ होतो, ज्यामुळे ‘यज्ञ‘ (ज् + ञ) हा शब्द तयार होतो. कश्चित् (कस् + चित्) येथे ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आल्यामुळे ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ झाला. (संदर्भ: गीता २.२९ – “आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्…”). यच्चापि (यत् + चापि) येथे ‘त्‘ (त वर्ग) च्या पुढे ‘च्‘ (च वर्ग) आल्यामुळे ‘त्‘ चा ‘च्‘ झाला. (संदर्भ: गीता १०.३९ – “यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ॥”). यज्ज्ञात्वा (यद् + ज्ञात्वा). येथे ‘द्‘ (त वर्ग) च्या पुढे ‘ज्‘ (ज्ञ = ज्+ञ असल्याने च वर्ग) आल्यामुळे ‘द्‘ चा ‘ज्‘ झाला. (संदर्भ: गीता १३.१२ – “ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥”).

{१५} ष्टुना ष्टुः । (८.४.४१) = ष्टुत्व संधी = स्तोः ष्टुना ष्टुः । = सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे संहितायाम् षकारटवर्गौ स्तः । हल्-सन्धिषु अन्यतमः ष्टुत्वम् इत्याख्यः सन्धिः प्रकृतसूत्रेण पाठ्यते । षकारस्य टवर्गीयवर्णस्य वा योगे (इत्युक्ते तस्मात् अव्यवहितरूपेण पूर्वः परः वा) सकारः उत तवर्गीयवर्णः विद्यते चेत्, सकारस्य षकारादेशः, तवर्गीयवर्णस्य च (यथासङ्ख्यम्) टवर्गीयवर्णादेशः भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । सकार-षकारयोगे सकारस्य षकारादेशः । सकार-टवर्गयोगे सकारस्य षकारादेशः । तवर्ग-षकारयोगे तवर्गस्य टवर्गादेशः । तवर्ग-टवर्गयोगे तवर्गस्य टवर्गादेशः । ष्टुत्वनिषेधः – ष्टुत्वप्रकरणे विद्यमाने द्वे सूत्रे विशिष्टासु स्थितिषु ष्टुत्वस्य निषेधं कुरुतः — न पदान्ताट्टोरनाम् (८.४.४२) — पदान्तटवर्गीयवर्णात् परस्य तवर्गीयवर्णस्य षकारस्य च ष्टुत्वं न भवति । तोः षिः (८.४.४३) — तकारस्य षकारे परे ष्टुत्वं न भवति । In the context of संहिता, A सकार and a तवर्ग letter are converted (respectively) to a षकार and टवर्ग letter when associated with a षकार or a टवर्ग letter. याला ‘ष्टुत्व संधी‘ असेही म्हणतात. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या सूत्राचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी याच्या अगदी आधीच्या ‘स्तोः श्चुना श्चुः‘ (८.४.४०) या सूत्रातून ‘स्तोः‘ या पदाची अनुवृत्ती (reference/carry forward) घेतली जाते. स्पष्टीकरण: जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्ग‘ (त्, थ्, द्, ध्, न्) यांच्या मागे किंवा पुढे ‘ष्‘ किंवा ‘ट-वर्ग‘ (ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘ष्‘ होतो आणि ‘त-वर्गा‘च्या जागी क्रमाने ‘ट-वर्ग‘ होतो. त् à ट्, थ् à ठ्, द् à ड्, ध् à ढ्, न् à ण्. त् à ट् (त-वर्गाचे ट-वर्गात परिवर्तन): विश्लेषण: जेव्हा ‘ष्‘ च्या संपर्कात ‘त्‘ येतो, तेव्हा ‘ष्टुना ष्टुः‘ नियमानुसार ‘त्‘ बदलून त्याच स्थानाचा ‘ट्‘ तयार होतो. संस्कृतमध्ये क्त (त), क्त्वा (त्वा) हे प्रत्यय लागताना हा बदल मोठ्या प्रमाणावर दिसतो. त् à ट् (भूतकाळी धातुसाधितांची उदाहरणे): विश्लेषण: गीतेमध्ये नाश पावणे (नश्), संतुष्ट असणे (तुष्), प्रविष्ट होणे (विश्) अशा ‘ष्‘ कारांत धातूंना भूतकाळी ‘त‘ प्रत्यय लागताना हा नियम अत्यंत प्रभावीपणे लागू होतो. थ् à ठ् विश्लेषण: ‘त-वर्गा‘तील दुसरे अक्षर ‘थ्‘ जर ‘ष्‘ च्या पुढे आले, तर ‘ष्टुना ष्टुः‘ मुळे त्याचा बदल ‘ट-वर्गा‘तील दुसऱ्या अक्षरात म्हणजेच ‘ठ्‘ मध्ये होतो. ‘स्था‘ (थांबणे/स्थित असणे) या धातूची रूपे बनताना हे प्रामुख्याने आढळते. न् à ण् विश्लेषण: ‘त‘ वर्गातील अनुनासिकाचा बदल. ‘त-वर्गा‘तील शेवटचे अनुनासिक अक्षर ‘न्‘ जर ‘ष‘ किंवा ‘ट-वर्गा‘च्या संपर्कात आले, तर ‘न्‘ च्या जागी ‘ट-वर्गा‘तील अनुनासिक ‘ण्‘ येते. दृष्ट्वा (गीता १.२ – दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं…) विग्रह: दृश् + त्वा à दृष् + त्वा à दृष् + ट्वा = दृष्ट्वा. दृश् मधील श् चा ष् होतो, आणि त्या ष् च्या संपर्कामुळे त्वा मधील ‘त्‘ चा ‘ट्‘ होतो. नष्टः (गीता १८.७३ – नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा…) विग्रह: नश् + क्त(त) à नष् + त à नष् + ट = नष्ट. २. सन्तुष्टः (गीता १२.१९ – सन्तुष्टो येन केनचित्…). विग्रह: सम् + तुष् + त à सम् + तुष् + ट = सन्तुष्ट. (‘त‘ वर्गातील दुसऱ्या अक्षराचा बदल). अधिष्ठानम् (गीता १८.१४ – अधिष्ठानं तथा कर्ता…). विग्रह: अधि + स्था + अनम् à अधि + ष् + थानम् à अधि + ष् + ठानम् = अधिष्ठानम्. उत्तिष्ठ (गीता २.३७ – तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय…). विग्रह: उद् + स्था à उत् + ष् + था à उत् + ति + ष् + ठ = उत्तिष्ठ. स/त-वर्गाचा ष/ट-वर्गाशी संबंध आल्यास स/त-वर्गाचा ष/ट-वर्ग होतो. सद् + कार = सत्कार.

{१६} खरि च । (८.४.५५) = चर्त्व संधी = झलाम् खरि चर् संहितायाम् । झल्-वर्णस्य खर्-वर्णे परे चर्-वर्णादेशः भवति । Conversion to C1.

झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः । आहत्य २४ वर्णाः । खर् = वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + श् + ष् + स् । आहत्य १३ वर्णाः । चर् = वर्गप्रथमाः + श् + ष् + स् । आहत्य ८ वर्णाः । प्रकृतसूत्रेण झल्-वर्णस्य खर्-वर्णे परे अन्तरतमः चर्-वर्णादेशः भवति । इदमेव परिवर्तनम् चर्त्वम् नाम्ना ज्ञायते । क्/ख्/ग्/घ् — एतेषां चर्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन ककारः विधीयते । च्/छ्/ज्/झ् — एतेषां प्रकृतसूत्रेण चर्त्वम् नैव सम्भवति, यतः चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन चवर्गस्य झलि परे (अतः खरि परे अपि) कुत्वम् भवति । ट्/ठ्/ड्/ढ् — एतेषां चर्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन टकारः विधीयते । परन्तु अस्य उदाहरणानि नैव सन्ति । त्/थ्/द्/ध् — एतेषां चर्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन तकारः विधीयते । प्/फ/ब्/भ् — एतेषां चर्त्वे कृते तेषां स्थाने आन्तरतम्येन पकारः विधीयते । शकार-षकार-सकाराणां चर्त्वे कृते तत्स्थाने सः एव वर्णः विधीयते । हकारस्य प्रकृतसूत्रेण चर्त्वम् नैव सम्भवति, यतः हो ढः (८.२.३१) इत्यनेन हकारस्य झलि परे (अतः खरि परे अपि) ढकारादेशः भवति । A झल्-letter is converted to a corresponding चर्-letter when followed by a खर्-letter. झल् वर्णापुढे खर् (कठोर व्यञ्जन) आले तर झल् चा चर् (१ला (कठोर व्यञ्जन) वर्ण) होतो. या सूत्राने होणाऱ्या संधीला ‘चर्त्व संधी‘ असेही म्हणतात, कारण यामध्ये व्यंजनाचे रूपांतर ‘चर्‘ (पहिल्या/कठोर) वर्णात होते. जर पदाच्या शेवटी ‘झल्‘ वर्ण (अनुनासिके आणि य्, र्, ल्, व् सोडून इतर व्यंजने, प्रामुख्याने ३रा किंवा ४था वर्ण) असेल आणि त्याच्या पुढे ‘खर्‘ वर्ण (कठोर व्यंजन – वर्गातील १ले व २रे अक्षर किंवा श्, ष्, स्) आला, तर त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले अक्षर (चर् – क्, च्, ट्, त्, प्) येते. विश्लेषण: झल् (अनुवृत्ती): पूर्व वर्ण. (उदा. ग्, ज्, ड्, द्, ब्). खरि: पर वर्ण. पुढे खर् प्रत्याहार (क्,ख्, च्,छ्, ट्,ठ्, त्,थ्, प्,फ्, श्,ष्,स्) आल्यास. चर् (आदेश): पूर्व वर्णाच्या जागी वर्गातील १ले अक्षर (क्, च्, ट्, त्, प्) होते. हा बदल नित्य (Compulsory) आहे, पर्यायी नाही. संधी प्रक्रिया सोप्या भाषेत: जर पुढे कठोर व्यंजन असेल तर ग् किंवा घ् à क् होतो. ज् किंवा झ् àच् होतो. ड् किंवा ढ् à ट् होतो. द् किंवा ध् à त् होतो. ब् किंवा भ् àप् होतो. मत्परः (मद् + परः) येथे ‘द्‘ (झल्) च्या पुढे ‘प्‘ (खर्/कठोर व्यंजन) आल्यामुळे ‘द्‘ च्या जागी ‘त्‘ (चर्) झाला. (संदर्भ: गीता ६.१४ – “…युक्त आसीत मत्परः ॥”) तत्त्वम् (तद् + त्वम्) येथे ‘द्‘ च्या पुढे ‘त्‘ (खर्) आल्याने ‘द्‘ चा ‘त्‘ झाला. (संदर्भ: गीता २.१६ – “…उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥”). मत्कर्मकृत् (मद् + कर्मकृत्) येथे ‘द्‘ च्या पुढे ‘क्‘ (खर्) आल्याने ‘द्‘ ऐवजी ‘त्‘ झाला. (संदर्भ: गीता ११.५५ – “मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः…”). थोडक्यात समजण्यासाठी (निष्कर्ष): जेव्हा एखाद्या ‘मृदू‘ व्यंजनाच्या (उदा. द्) पुढे एखादे ‘कठोर‘ व्यंजन (उदा. प्, क्, त्) येते, तेव्हा पुढच्या कठोर व्यंजनाच्या प्रभावामुळे आधीचे मृदू व्यंजनही ‘कठोर‘ (म्हणजेच वर्गातील पहिले अक्षर – उदा. त्) बनते. उदा. सद् + कार = सत्कार (येथे ‘क‘ कठोर असल्याने ‘द‘ चा ‘त‘ झाला).

{१७} वाऽवसाने । (८.४.५६) = झलां चर् अवसाने वा । अवसाने परे झल्-वर्णस्य विकल्पेन चर्-वर्णादेशः भवति । झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः । आहत्य २४ वर्णाः । चर् = वर्गप्रथमाः + श् + ष् + स् । आहत्य ८ वर्णाः । यदि झल्-वर्णात् परः अवसानम् (= विरामः / वर्णानाम् अभावः) विद्यते, तर्हि प्रकृतसूत्रेण झल्-वर्णस्य विकल्पेन अन्तरतमः चर्-वर्णादेशः भवति ।
वस्तुतस्तु पदान्त-झल्-वर्णस्य झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) इत्यनेन आदौ जश्त्वम् भवति । अतः प्रकृतसूत्रेण केवलम् जश्-वर्णस्य एव चर्त्वम् सम्भवति । पदान्तगकारस्य अवसाने परे वैकल्पिकः ककारः भवति । पदान्तजकारस्य विषये इदं सूत्रं नैव प्रवर्तते, यतः चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन पदान्तजकारस्य गकारादेशः एव विधीयते । पदान्तडकारस्य अवसाने परे वैकल्पिकः टकारः भवति । पदान्तदकारस्य अवसाने परे वैकल्पिकः तकारः भवति । पदान्तबकारस्य अवसाने परे वैकल्पिकः पकारः भवति । A झल् letter is optionally converted to a corresponding चर् –letter when it is not followed by any other letter. पदाच्या शेवटी झल् वर्णापुढे काहीच नसेल (विराम), तर पर्यायाने चर् (१ला वर्ण) किंवा जश् (३रा वर्ण) होतो. जेव्हा एखादे वाक्य किंवा श्लोक संपतो, तेव्हा शेवटच्या व्यंजनामध्ये कोणता बदल होतो, हे या सूत्रात सांगितले आहे. ‘अवसान‘ म्हणजे विराम (Pause) किंवा वाक्याचा/श्लोकाचा शेवट. जेव्हा पदाच्या शेवटी व्यंजन असते आणि त्याच्या पुढे कोणतेही अक्षर नसते (म्हणजे तिथे वाक्य संपते), तेव्हा त्या शेवटच्या व्यंजनाच्या जागी त्याच वर्गातील पहिले अक्षर (चर् – क्, च्, ट्, त्, प्) विकल्पाने (Optionally) येते. अवसाने: पुढे काहीही नसताना (At the end of a pause). झल् (अनुवृत्ती): पदांती असलेले व्यंजन. चर्: वर्गातील पहिले अक्षर (क्, च्, ट्, त्, प्). वा: हा नियम वैकल्पिक आहे. म्हणजे तिसरा वर्ण (जश् – ग्, ज्, ड्, द्, ब्) तसाच ठेवला किंवा त्याच्या जागी पहिला वर्ण (क्, च्, ट्, त्, प्) केला, तरी व्याकरणदृष्ट्या दोन्ही योग्य ठरतात. संधी प्रक्रिया सोप्या भाषेत: वाक्याच्या शेवटी जर:  ग् असेल तर त्याचे à क् किंवा ग् राहते. ड् असेल तर त्याचे à ट् किंवा ड् राहते. द् असेल तर त्याचे à त् किंवा द् राहते. ब् असेल तर त्याचे à प् किंवा ब् राहते. (संस्कृत साहित्यात सामान्यतः पहिला वर्ण लिहिण्याची पद्धत जास्त प्रचलित आहे.) टीप: सामान्यतः शब्दाच्या शेवटी जर कठोर व्यंजन असेल तर ‘झलां जशोऽन्ते‘ (८.२.३९) या सूत्रानुसार आधी त्याचा C3 तिसरा वर्ण (उदा. त् चा द्) होतो. परंतु जर तिथे वाक्य संपत असेल, तर हे ‘वाऽवसाने‘ सूत्र लागू होते आणि त्या तिसऱ्या वर्णाचा पुन्हा पहिला (कठोर) वर्ण (द् चा त्) करण्याचा पर्याय उपलब्ध करून देते. म्हणूनच आपल्याला गीतेच्या श्लोकांच्या शेवटी बहुतांश वेळा ‘द्‘ ऐवजी ‘त्‘ पाहायला मिळतो. वेदवित् / वेदविद् (संदर्भ: गीता १५.१ – “…यस्तं वेद स वेदवित् ॥”). येथे श्लोक संपतो (अवसान). मूळ ‘वेदविद्‘ मधील तिसऱ्या वर्णाच्या (‘द्‘) जागी विकल्पाने पहिला वर्ण (‘त्‘) वापरला आहे. यत् / यद् (संदर्भ: गीता ११.३७ – “…त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥”). येथे श्लोकाच्या शेवटी मूळ शब्द ‘यद्‘ आहे. परंतु ‘वाऽवसाने‘ मुळे ‘द्‘ चा ‘त्‘ झाला आहे. कश्चित् / कश्चिद् (संदर्भ: गीता २.२९ – “…श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥”) येथे ‘कश्चिद्‘ या शब्दाच्या शेवटी अवसान आल्याने ‘द्‘ ऐवजी ‘त्‘ आला आहे. (कश्चित् आणि कश्चिद् ही दोन्ही रूपे योग्य आहेत).

{१८} यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा । (८.४.४५) = पदस्य यरः अनुनासिके अनुनासिकः वा । Conversion of C3 to C5. पदान्ते विद्यमानस्य यर्-वर्णस्य अनुनासिके परे विकल्पेन अनुनासिकादेशः भवति । यर् = हकारं विहाय सर्वाणि व्यञ्जनानि । पदान्ते विद्यमानस्य यर्-वर्णस्य अनुनासिके परे विकल्पेन अनुनासिकादेशः विधीयते । तत्र वर्गीयव्यञ्जनानाम् तत्तद्वर्गस्य पञ्चमम् व्यञ्जनम्, तथा च यकार-वकार-लकाराणाम् यथासङ्ख्यम् यँकार-वँकार-लँकाराः आदेशरूपेण जायन्ते । यद्यपि अस्मिन् सूत्रे यरः इति निर्देशः विद्यते, तथापि अस्य सूत्रस्य प्रयोगः केवलम् वर्गतृतीयवर्णानां विषये लकारस्य च विषये एव भवति । वार्त्तिकम् — यरोऽनुनासिके प्रत्यये भाषायां नित्यवचनं कर्तव्यम् । लौकिकसंस्कृते यर्-वर्णात् अनुनासिकादौ प्रत्यये परे यर्-वर्णस्य नित्यम् एव अनुनासिकादेशः भवति (न हि विकल्पेन) – इति अस्य वार्त्तिकस्य आशयः । पदान्तस्य इति किमर्थम् ? अपदान्तस्य यर्-वर्णस्य अनुनासिके परे प्रकृतसूत्रेण अनुनासिकादेशः न भवति । यरः इति किमर्थम्? स्वराणां विषये प्रकृतसूत्रं नैव प्रवर्तते । यवादिगणस्य शब्देभ्यः मतुप्-प्रत्यये कृते इदं सूत्रं न प्रवर्तते । A यर् letter occurring at end of a पद is optionally converted to an अनुनासिक when it is followed by an अनुनासिक. पदाच्या शेवटी ‘यर्‘ (ह सोडून कोणतेही व्यंजन) असेल आणि त्याच्या पुढे कोणताही ‘अनुनासिक‘ वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) आला, तर त्या ‘यर्‘ वर्णाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पाचवा (अनुनासिक) वर्ण होतो. हा बदल पर्यायाने (Optional) होतो. विश्लेषण: यर् – व्यंजने (स्पर्श, अंतस्थ, उष्म), अनुनासिके – पुढे अनुनासिक वर्ण असल्यास, अनुनासिकः – आदेश (बदल) सुद्धा अनुनासिक होतो. वा – हा नियम वैकल्पिक आहे. विशेष टीप: जरी हा नियम वैकल्पिक (वा) असला, तरी जर पुढे ‘मात्र‘ किंवा ‘मय‘ सारखा प्रत्यय असेल, तर हा बदल नित्य (Compulsory) होतो. (उदा. चिन्मय, मृण्मय). संधी प्रक्रिया सोप्या भाषेत: क (पुढे अनुनासिक असल्यास) → ङ् होतो. च (पुढे अनुनासिक असल्यास) → ञ् होतो. ट (पुढे अनुनासिक असल्यास) → ण् होतो. त/द (पुढे अनुनासिक असल्यास) → न् होतो. प/ब (पुढे अनुनासिक असल्यास) → म् होतो. तन्मे (तद् + मे) येथे ‘द्‘ (यर्) पुढे ‘म्‘ (अनुनासिक) आल्याने ‘द्‘ चा ‘न्‘ झाला. (संदर्भ: गीता २.७ – ब्रूहि तन्मे). एतन्मे (एतद् + मे) येथे ‘द्‘ चा ‘न्‘ झाला आहे. (संदर्भ: गीता ६.३९ एतन्मे संशयं कृष्ण). यर् वर्णापुढे (ह सोडून व्यञ्जन) अनुनासिक वर्ण आला तर यर् चा अनुनासिक पर्यायाने होतो. एतद् + मुरारि = एतन्मुरारि ।

{१९} शश्छोऽटि । (८.४.६३) = पदान्तात् झयः शः छः वा अटि । = झय्-वर्णात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः भवति ।

झय् = वर्गप्रथमाः, वर्गद्वितीयाः, वर्गतृतीयाः, वर्गचतुर्थाः । अट् = सर्वे स्वराः, हकारः, यकारः, वकारः, रेफः । पदान्त-ककारात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः । पदान्त-चकारात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः । पदान्त-टकारात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः । पदान्त-तकारात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः । पदान्त-पकारात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः । वार्त्तिकम् — छत्वम् अमीति वाच्यम् । प्रकृतसूत्रेण उक्तः छकारादेशः केवलम् अट्-वर्णे परे एव भवति इति न, अपि तु अम्-वर्णे परे अपि भवति इति अस्य वार्त्तिकस्य आशयः । अम् = सर्वे स्वराः, हकारः, यकारः, वकारः, रेफः, लकारः, वर्गपञ्चमाः । शकारात् लकारे परे शकारस्य विकल्पेन छकारादेशः । शकारात् मकारे परे शकारस्य विकल्पेन छकारादेशः । A शकार sandwiched between a झय् letter on the left and an अट् letter on the right is optionally converted to a छकार. झय् वर्णापुढे ‘श‘ आणि त्यानंतर स्वर/ह/य/व/र असल्यास ‘श‘ चा ‘छ‘ पर्यायाने होतो. तत् + शिवः = तच्छिवः । संस्कृत श्लोक वाचताना आपल्याला अनेकदा ‘च्छ्‘ हे जोडाक्षर दिसते (उदा. तच्छृणु, उच्छिष्ट, यच्छ्रेयः). हे जोडाक्षर नेमके कसे तयार होते, याचे वैज्ञानिक कारण या सूत्रात दडलेले आहे. झयः (अनुवृत्ती): ‘झय्‘ वर्णानंतर. (झय् म्हणजे कोणत्याही वर्गातील पहिले ४ वर्ण. पण व्यवहारात इथे बहुधा ‘त्‘ किंवा ‘द्‘ हेच वर्ण येतात). शः ‘श्‘ या वर्णाच्या जागी. छः ‘छ्‘ हा आदेश (substitute) होतो. अटि  जर त्या ‘श्‘ च्या पुढे ‘अट्‘ वर्ण असेल तर. (‘अट्‘ म्हणजे सर्व स्वर – अ, आ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ आणि ह्, य्, व्, र्). जेव्हा ‘त्‘ किंवा ‘द्‘ (झय् वर्ण) च्या पुढे ‘श्‘ येतो आणि त्या ‘श्‘ च्या अगदी लागून एखादा स्वर किंवा य्, व्, र् (अट् वर्ण) असतो, तेव्हा त्या ‘श्‘ चा बदल ‘छ्‘ मध्ये होतो. दोन टप्प्यांची प्रक्रिया (महत्त्वाचे): हा नियम कधीही एकटा काम करत नाही. तो नेहमी ‘स्तोः श्चुना श्चुः‘ या दुसऱ्या संधी नियमासोबत काम करतो. पहिली पायरी: त् + श् = ‘त्‘ चा ‘च्‘ होतो. (तच् + श्). दुसरी पायरी (शश्छोऽटि): च् + श् = ‘श्‘ चा ‘छ्‘ होतो. अंतिम परिणाम: त्/द् + श् = च्छ् । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ (गीता ७.१). व्याकरण विश्लेषण: दोन मूळ शब्द: तत् (ते) + शृणु (ऐक). पहिली पायरी: ‘त्‘ च्या पुढे ‘श्‘ आल्यामुळे ‘त्‘ चा बदल ‘च्‘ मध्ये झाला à तच् + शृणु. दुसरी पायरी: आता ‘श्‘ च्या पुढे ‘ऋ‘ हा स्वर (अट् वर्ण) आहे. त्यामुळे आपले ‘शश्छोऽटि‘ सूत्र लागू होते आणि ‘श्‘ चा ‘छ्‘ होतो à तच् + छृणु. अंतिम शब्द: तच्छृणु. यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे । (गीता २.७) (अर्थ: जे माझ्यासाठी निश्चित कल्याणकारी असेल, ते मला सांगा.) व्याकरण विश्लेषण: दोन मूळ शब्द: यत् (जे) + श्रेयः (कल्याण). ‘श्रेयः‘ या शब्दाची फोड (श् + र् + ए + य् + अ + स्) अशी होते. पहिली पायरी: यत् + श्रेयः à ‘त्‘ चा ‘च्‘ झाला –> यच् + श्रेयः. दुसरी पायरी: येथे ‘श्‘ च्या लगेच पुढे ‘र्‘ हा वर्ण आला आहे. ‘र्‘ हा ‘अट्‘ प्रत्याहारात येतो. त्यामुळे ‘शश्छोऽटि‘ नुसार ‘श्‘ चा ‘छ्‘ होतो à यच् + छ्रेयः. अंतिम शब्द: यच्छ्रेयः. उच्छिष्टम्अपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ (गीता १७.१०) व्याकरण विश्लेषण: दोन मूळ शब्द: उत् (उपसर्ग) + शिष्टम् (शिल्लक राहिलेले). पहिली पायरी: उत् + शिष्टम् à ‘त्‘ चा ‘च्‘ झाला à उच् + शिष्टम्. दुसरी पायरी: ‘श्‘ च्या पुढे ‘इ‘ हा स्वर (अट् वर्ण) आहे. त्यामुळे ‘शश्छोऽटि‘ नुसार ‘श्‘ चा ‘छ्‘ झाला à उच् + छिष्टम्. अंतिम शब्द: उच्छिष्टम्. संस्कृतमध्ये तत् + शिव = तच्छिव, सत् + शास्त्र = सच्छास्त्र, किंवा गीतेतील तच्छृणु, यच्छ्रेयः हे शब्द उच्चारताना जिभेला जो एक नैसर्गिक आणि सोपा प्रवाह मिळतो, तो याच ‘शश्छोऽटि‘ सूत्रामुळे! जर हे सूत्र नसते, तर आपल्याला ‘तच्शृणु‘ असे अडखळत उच्चारावे लागले असते.

{२०} झषस्तथोर्धोऽधः । (८.२.४०) = झषः तथोः धः – अधः । धा-धातुं विहाय अन्येषाम् धातूनाम् विषये झष्-वर्णात् परस्य तकारस्य थकारस्य च धकारः भवति ।

झष्-प्रत्याहारे सर्वे वर्गचतुर्थाः आगच्छन्ति । एतेषाम् परस्य तकारस्य थकारस्य च अनेन सूत्रेण धकारः भवति । परन्तु धा-धातोः विषये अयमादेशः न विधीयते । धा-धातोः विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति ।  The तकार and थकार that follows a झष् letter is converted to धकार. But this conversion does not happen for the verb root ‘धा‘. झष् (४था वर्ण) पुढे ‘त‘ किंवा ‘थ‘ आल्यास त/थ चा ‘ध‘ होतो. लब्ध + ता = लब्ध (लभ् + त = लब्ध). संस्कृतमधील बुद्ध, युद्ध, शुद्ध, लब्ध यांसारखे अत्यंत परिचित आणि सुंदर शब्द कसे तयार होतात, याचे रहस्य या सूत्रात दडलेले आहे. या सूत्राची फोड चार शब्दांत होते: झषः याचा अर्थ ‘झष्‘ प्रत्याहारानंतर. (झष् प्रत्याहारात प्रत्येक वर्गाचे ३ रे आणि ४ थे अक्षर येते: ग्, घ्, ज्, झ्, ड्, ढ्, द्, ध्, ब्, भ्). तथोः ‘त्‘ आणि ‘थ्‘ या दोन वर्णांच्या जागी. धः ‘ध्‘ हा वर्ण आदेश म्हणून येतो. अधः ‘धा‘ (धारण करणे) हा एक विशिष्ट धातू वगळून (हा अपवाद आहे). जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी ‘झष्‘ वर्ण (विशेषतः घ्, ध्, भ् यांसारखे चौथे अक्षर) येतो आणि त्याच्या अगदी पुढे प्रत्ययाचा ‘त्‘ किंवा ‘थ्‘ येतो, तेव्हा त्या त्/थ् चा बदल ‘ध्‘ मध्ये होतो. थोडक्यात: ध्/भ् + त् = ध्/भ् + ध्. एक महत्त्वाची पूरक प्रक्रिया – जेव्हा या सूत्रानुसार पुढे ‘ध्‘ तयार होतो, तेव्हा त्याच्या मागील अक्षराला (उदा. पहिल्या ध् किंवा भ् ला) उच्चारणे कठीण जाते. त्यामुळे ‘झलां जश् झशि‘ या दुसऱ्या व्याकरणाच्या नियमानुसार, तो मागील चौथा वर्ण बदलून त्याच्याच रांगेतील तिसरा वर्ण होतो (उदा. ध् चा ‘द्‘ होतो आणि भ् चा ‘ब्‘ होतो). व्यवसायात्मिका बुद्धिः एकेह कुरुनन्दन । (गीता २.४१) व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: बुध् (जाणणे) + प्रत्यय: ति (भाववाचक). à बुध् + ति. पहिली पायरी: ‘बुध्‘ च्या शेवटी ‘ध्‘ (झष् वर्ण) आहे आणि पुढे ‘त्‘ (ति) आहे. त्यामुळे ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘ सूत्रानुसार ‘त्‘ चा बदल ‘ध्‘ मध्ये होतो. à बुध् + धि. दुसरी पायरी: आता ‘ध्‘ च्या आधीच्या ‘ध्‘ चा उच्चार सुलभ करण्यासाठी जश्त्व सन्धि नियमाने त्याचा ‘द्‘ होतो. à बुद् + धि = बुद्धि. धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ (गीता २.३१).  व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: युध् (लढणे) + प्रत्यय: त. à युध् + त. पहिली पायरी: ‘ध्‘ च्या पुढे ‘त्‘ आल्याने ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘ नुसार ‘त्‘ चा ‘ध्‘ होतो. à युध् + ध. दुसरी पायरी: पहिल्या ‘ध्‘ चा जश्त्व सन्धि नियमाने ‘द्‘ होतो. à युद् + ध = युद्ध. यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । (गीता ६.२२) (अर्थ: जे प्राप्त करून घेतल्यावर, त्याहून अधिक दुसरा कोणताही लाभ आहे असे योगी मानत नाही.) व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: लभ् (मिळवणे) + प्रत्यय: त्वा (करून). à लभ् + त्वा. पहिली पायरी: ‘लभ्‘ च्या शेवटी ‘भ्‘ (झष् वर्ण) आहे आणि पुढे ‘त्‘ (त्वा) आहे. आपल्या सूत्रानुसार ‘त्‘ चा बदल ‘ध्‘ मध्ये होतो. à लभ् + ध्वा. दुसरी पायरी: आता ‘भ्‘ चा बदल त्याच्याच रांगेतील तिसऱ्या वर्णात म्हणजेच ‘ब्‘ मध्ये होतो. à लब् + ध्वा = लब्ध्वा. ‘सिद्धि‘ (यश / पूर्णत्व) – स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । (गीता १८.४५). व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: सिध् + प्रत्यय: ति. à सिध् + ति. वरील प्रक्रियेप्रमाणेच सिध् + धि à सिद् + धि = सिद्धि असा शब्द तयार होतो. थोडक्यात निष्कर्ष: जेव्हा आपण बुद्ध, युद्ध, सिद्ध, शुद्ध, लब्ध, क्रुद्ध असे संस्कृत शब्द उच्चारतो, तेव्हा त्यांतील जोडले गेलेले ‘द्ध‘ किंवा ‘ब्ध‘ हे उच्चारायला अत्यंत गोड आणि लयबद्ध लागतात. पाणिनी महर्षींनी ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘ या सूत्राद्वारे मानवी मुखातील ध्वनी विज्ञानाचा (Phonetics) किती सखोल अभ्यास केला होता, हे यावरून दिसून येते.

{२१} चोः कुः । (८.२.३०) = चोः कुः झलि पदस्य अन्ते । चवर्गीयवर्णस्य पदान्ते उत झल्-वर्णे परे कवर्गादेशः भवति ।

झल् = वर्गप्रथमाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गतृतीयाः + वर्गचतुर्थाः + ऊष्माणः । आहत्य २४ व्यञ्जनानि । = अनुस्वार आणि अन्तस्थ (अर्धस्वर) सोडून सर्व व्यञ्जने. A चवर्गीय letter which occurs at the end of a पद or before झल् letter is converted to the corresponding कवर्गीय letter. पदाच्या शेवटी किंवा झल् वर्णापुढे च-वर्गाचा क-वर्ग होतो. जिथे मूळ धातूच्या शेवटी ‘च्‘ किंवा ‘ज्‘ असतो आणि तरीही त्यातून ‘क्‘ किंवा ‘क्ष्‘ तयार होतो. हा चमत्कार याच ‘चोः कुः‘ सूत्रामुळे घडतो. चोः हे ‘चु‘ (च-वर्ग) चे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. याचा अर्थ च-वर्गातील व्यंजनांच्या जागी. (च-वर्गात ५ व्यंजने येतात: च्, छ्, ज्, झ्, ञ्). कुः हे ‘कु‘ (क-वर्ग) चे प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. याचा अर्थ क-वर्गातील व्यंजने (क्, / ख्, / ग्, / घ्, / ङ्) असा आदेश होतो. या सूत्राला अर्थ पूर्ण करण्यासाठी व्याकरणातील मागील सूत्रांमधून ‘पदान्ते‘ (शब्दाच्या शेवटी) आणि ‘झलि‘ (व्यंजन पुढे असताना) हे दोन शब्द जोडून घेतले जातात. वाच् = वाक्. जेव्हा ‘च‘ वर्गातील एखादे व्यंजन (प्रामुख्याने च् किंवा ज्) शब्दाच्या अगदी शेवटी येते, किंवा त्याच्या पुढे एखादे कठोर व्यंजन किंवा प्रत्यय (जसे त्, थ्, स् – ‘झल्‘ वर्ण) येतो, तेव्हा त्या ‘च‘ वर्गातील अक्षराचा बदल ‘क‘ वर्गातील अक्षरामध्ये (प्रामुख्याने क् किंवा ग्) होतो. थोडक्यात: च् à क् मध्ये बदलतो. ज् à ग् मध्ये बदलतो (आणि पुढे कठोर व्यंजन आल्यास दुसऱ्या एका नियमाने ‘ग्‘ चा ‘क्‘ होतो). यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ (गीता १०.१) व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: वच् (बोलणे). भविष्यकाळी प्रत्यय: स्यामि. à वच् + स्यामि. येथे ‘च्‘ च्या पुढे ‘स्‘ हे व्यंजन आले आहे. त्यामुळे ‘चोः कुः‘ सूत्र लागू होते आणि ‘च्‘ चा बदल ‘क्‘ मध्ये होतो. à वक् + स्यामि. पुढे आदेशप्रत्यययोः नियमाने स् चा ष् होतो = वक् + ष् = वक्ष्यामि. ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ (गीता ९.१). व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: मुच् (मुक्त करणे). प्रत्यय: स्यसे à मुच् + स्यसे. ‘च्‘ च्या पुढे ‘स्‘ आल्याने ‘चोः कुः‘ नुसार ‘च्‘ चा ‘क्‘ झाला. ‘मुक् + स्यसे‘ à (स्वरबदल आणि षत्व होऊन) à मोक्ष्यसे. 

मूळ धातूत ‘ज्‘ असणारी उदाहरणे (ज् à ग् à क्): त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । (गीता ४.२०). व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: त्यज् (सोडणे/त्याग करणे). प्रत्यय: क्त्वा (करून) à त्यज् + त्वा. येथे ‘ज्‘ च्या पुढे ‘त्‘ (व्यंजन) आले आहे. ‘चोः कुः‘ सूत्रानुसार ‘ज्‘ (च-वर्गाचे ३रे अक्षर) बदलून क-वर्गाचे ३रे अक्षर ‘ग्‘ होते. à त्यग् + त्वा. आता ‘ग्‘ च्या पुढे ‘त्‘ हे कठोर व्यंजन असल्याने (‘खरि च‘ या वेगळ्या सूत्रानुसार) ‘ग्‘ चा ‘क्‘ होतो. à त्यक् + त्वा = त्यक्त्वा. कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । (गीता ५.१२). व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: युज् (जोडणे). प्रत्यय: क्त à युज् + त. ‘चोः कुः‘ मुळे ‘ज्‘ चा ‘ग्‘ झाला (युग् + त). आणि पुढील प्रक्रियेत ‘ग्‘ चा ‘क्‘ होऊन ‘युक्त‘ हा शब्द तयार झाला. याच नियमातून युक्ती, युक्त्वा हे शब्द बनतात. . थोडक्यात निष्कर्ष: ‘वक्ष्यामि‘ मधला ‘क्ष्‘ हा ‘षढोः कः सि‘ (ष् + स्) मुळे झालेला नाही, तर तो ‘चोः कुः‘ (च् + स् –> क् + स् –> क्ष्) मुळे झालेला आहे. जेव्हा आपण ‘त्यक्त‘, ‘युक्त‘, ‘वक्त्र‘, ‘मोक्ष‘ असे शब्द वाचतो, तेव्हा लक्षात घ्यायला हवे की यांच्या मुळाशी अनुक्रमे ‘त्यज्‘, ‘युज्‘, ‘वच्‘, ‘मुच्‘ असे च-वर्गांतले धातू आहेत, ज्यांना पाणिनीच्या ‘चोः कुः‘ या सूत्राने ‘क‘ वर्गाचे रूप दिले आहे.

{२२} व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः । (८.२.३६) = व्रश्च-भ्रस्ज-सृज-मृज-यज-राज-भ्राज-च्छ-शाम् झलि पदस्य अन्ते च षः । व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् – एतेषां शब्दानाम् , शकारान्तशब्दानाम् छकारान्तशब्दानाम् च झलि परे तथा च पदान्ते षकारादेशः भवति । The last letter of the word व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and शकारान्त / च्छकारान्त words gets षकारादेश at पदान्त, or when झल् letter is in front. अनेक संस्कृत शब्दांमध्ये (विशेषतः ‘ष्ट‘ किंवा ‘क्ष‘ जोडल्या गेलेल्या शब्दांमध्ये) ‘ष्‘ हा वर्ण कुठून आला, याचे मूळ रहस्य या सूत्रात दडलेले आहे. व्रश्च-भ्रस्ज-सृज-मृज-यज-राज-भ्राज-च्छ-शां : (षष्ठी बहुवचन) याचा अर्थ खालील धातूंच्या आणि वर्णांच्या जागी – १. व्रश्च् (तोडणे) २. भ्रस्ज् (भाजणे) ३. सृज् (निर्माण करणे) ४. मृज् (स्वच्छ करणे / पुसणे) ५. यज् (यज्ञ करणे / पूजा करणे) ६. राज् (शोभून दिसणे) ७. भ्राज् (प्रकाशणे) ८. च्छ् (ज्या शब्दांच्या शेवटी ‘छ्‘ आहे, उदा. प्रच्छ् – विचारणे) ९. श् (ज्या शब्दांच्या शेवटी ‘श्‘ आहे, उदा. दृश् – पाहणे, विश् – प्रवेश करणे).  षः = (प्रथमा एकवचन) ‘ष्‘ हा वर्ण आदेश (Substitute) म्हणून येतो. नियम सोप्या भाषेत: वर दिलेल्या यादीतील ७ धातू, तसेच ‘छ्‘ आणि ‘श्‘ शेवटी असणारे कोणतेही धातू यांच्यापुढे जेव्हा एखादा प्रत्यय येतो (ज्याची सुरुवात ‘त्‘, ‘थ्‘, ‘स्‘ यांसारख्या व्यंजनांनी होते – व्याकरणाच्या भाषेत ‘झल्‘ वर्ण), तेव्हा त्या धातूच्या शेवटच्या अक्षराचा बदल ‘ष्‘ मध्ये होतो. (महत्त्वाची नोंद: या सूत्रानुसार जेव्हा शेवटच्या अक्षराचा ‘ष्‘ होतो, तेव्हा त्याच्यापुढे असलेल्या ‘त्‘ चा देखील ‘ट्‘ होतो. याला ‘ष्टुना ष्टुः‘ संधी म्हणतात. म्हणूनच सृज् + त्वा = सृष्ट्वा असे रूप बनते.)

‘श्‘ शेवटी असणारा दुसरा धातू – ‘विश्‘ (प्रवेश करणे) – ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप । (गीता ११.५४). व्याकरण विश्लेषण: उपसर्ग: प्र + धातू: विश् + प्रत्यय: तुम् (प्रवेश् + तुम्). येथेही ‘विश्‘ धातूच्या शेवटी ‘श्‘ आल्यामुळे आपल्या सूत्रानुसार त्याचा ‘ष्‘ होतो. = प्रवेष् + टुम् = प्रवेष्टुम् (प्रवेश करण्यासाठी). ‘यज्‘ धातूचे उदाहरण (यज्ञ करणे / इष्ट) – इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । (गीता ३.१२). व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: यज् + प्रत्यय: क्त (भूतकाळवाचक). प्रक्रियेत ‘य‘ चा ‘इ‘ होतो (संप्रसारण) = इज् + त. आता ‘इज्‘ च्या शेवटी ‘ज्‘ (यज् धातूचा) आहे. आपल्या सूत्रानुसार ‘ज्‘ चा ‘ष्‘ होतो. = इष् + त = इष्ट (यज्ञाद्वारे प्राप्त केलेले / इच्छिलेले). थोडक्यात निष्कर्ष: जेव्हा तुम्ही गीतेमध्ये सृष्ट्वा, दृष्ट्वा, प्रवेष्टुम्, इष्ट, द्रष्टुम् असे शब्द वाचता, ज्यात ‘ष्ट‘ हे जोडाक्षर येते, तेव्हा लक्षात घ्या की तिथे मूळ शब्दात ‘ष्‘ नव्हता. तिथे अनुक्रमे ‘सृज्‘, ‘दृश्‘, ‘विश्‘, ‘यज्‘ असे शब्द होते, ज्यांच्या शेवटच्या अक्षराला ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः‘ या सूत्राने ‘ष्‘ बनवले आहे. सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । (गीता ३.१०) व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: सृज् (निर्माण करणे) + प्रत्यय: क्त्वा (करून). येथे ‘सृज्‘ धातूच्या पुढे ‘त्‘ (त्वा) आला आहे. आपले सूत्र ‘व्रश्चभ्रस्जसृज…‘ लागू होते. या सूत्रानुसार ‘सृज्‘ मधील शेवटच्या ‘ज्‘ चा ‘ष्‘ होतो. =  सृष् + त्वा. (पुढे ‘ष्टुना ष्टुः‘ नियमाने ‘त्‘ चा ‘ट्‘ होतो आणि सृष्ट्वा म्हणजे ‘निर्माण करून‘ हा शब्द तयार होतो.) दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । (गीता १.२) व्याकरण विश्लेषण: मूळ धातू: दृश् (पाहणे) + प्रत्यय: क्त्वा (करून). या धातूच्या शेवटी ‘श्‘ आहे (सूत्रातील शेवटचा शब्द ‘शां‘). त्यामुळे सूत्राप्रमाणे ‘श्‘ चा बदल ‘ष्‘ मध्ये होतो. = दृष् + त्वा. पुढील प्रक्रियेत दृष्ट्वा (पाहून) हा शब्द सिद्ध होतो. द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम । (गीता ११.३) येथे दृश् + तुम् (हेतुदर्शक प्रत्यय) = दृश् च्या ‘श्‘ चा ‘ष्‘ होऊन द्रष्टुम् (पाहण्यासाठी) शब्द बनला आहे.

{२३} आदेशप्रत्यययोः । (८.३.५९) = षत्व सन्धि (मूर्धन्य आदेश) = आदेश-प्रत्यययोः इण्कोः अपदान्तस्य सः मूर्धन्यः । = इण्कोः परस्य अपदान्तस्य आदेशरूपस्य प्रत्ययावयवरूपस्य वा सकारस्य मूर्धन्यः आदेशः भवति । स्मर्तव्यम् – ‘इण्‘ इत्यत्र परस्य णकारस्य (इत्युक्ते, लण्-प्रत्याहारस्य णकारस्य) ग्रहणं भवति । अतः इण् प्रत्याहारे अ/आ-एतौ विहाय सर्वे स्वराः, अन्तस्थाः तथा हकारः समाविश्यन्ते) । एवमेव ‘कु‘ इत्यनेन सर्वेषां कवर्गीयवर्णानां ग्रहणं भवति । ज्ञातव्यम् -इण्कोः परः अपदान्ते विद्यमानः सकारः यदि ‘आदेशस्य अवयवः‘ अस्ति तर्हि अनेन सूत्रेण तस्य षत्वम् न भवति । आदेशस्वरूपः प्रत्ययावयवस्वरूपः वा सकारः पदान्ते अस्ति चेत् तस्य षत्वम् न भवति । लक्षात ठेवावे: ‘इण्‘ (प्रत्याहार) यामध्ये नंतरच्या ‘ण्‘ चे (म्हणजेच, माहेश्वर सूत्रांतील ‘लण्‘ या सूत्रात असलेल्या ‘ण्‘ चे) ग्रहण केले जाते, म्हणजेच ल् वर्णाची गणती होते. त्यामुळे ‘इण्‘ प्रत्याहारामध्ये ‘अ/आ‘ हे स्वर वगळून इतर सर्व स्वर, अन्तस्थ वर्ण (य्, व्, र्, ल्) आणि ‘ह‘ कार (ह्) यांचा समावेश होतो. याचप्रमाणे, ‘कु‘ या शब्दाने ‘क‘ वर्गातील सर्व वर्णांचे (क्, ख्, ग्, घ्, ङ्) ग्रहण होते. हे जाणून घ्यावे: ‘इण्‘ आणि ‘कु‘ च्या पुढे येणारा आणि अपदान्त (पदाच्या शेवटी नसलेला/पदाच्या मध्ये असलेला) सकार (स्) जर ‘आदेशाचा अवयव‘ असेल, तर या सूत्राने त्याचे ‘षत्व‘ (म्हणजे स् चा ष्) होत नाही. तसेच, जर आदेशस्वरूप किंवा प्रत्ययाचा अवयव असणारा सकार (स्) पदान्ती (पदाच्या अगदी शेवटी) असेल, तर त्याचेही षत्व होत नाही. इण् प्रत्याहार वर्ण यानंतर किंवा कवर्गीय व्यञ्जनानंतर येणाऱ्या ‘स्‘ चा ‘ष्‘ होतो, पण केवळ प्रत्यय किंवा आदेशाचा स् असल्यास. इण् प्रत्याहार वर्ण अ आणि आ सोडून इतर सर्व स्वर येतात (इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ). तसेच ह्, य्, व्, र्, ल् हे वर्णही येतात. हे सूत्र ‘षत्व विधान‘ (म्हणजे दन्त्य ‘स‘ चा मूर्धन्य ‘ष‘ कसा होतो) यासंबंधीचा मुख्य नियम सांगते. इण्कोः (८.३.५७): इण् आणि कु यांच्या पुढे. अपदान्तस्य मूर्धन्यः (८.३.५५): जो पदाच्या (शब्दाच्या) अगदी शेवटी नाही असा, मूर्धन्य (‘ष्‘) होतो. जर शब्दाच्या आत असलेला (अपदान्त) ‘स्‘ हा एखाद्या आदेशाचा (substitute) किंवा प्रत्ययाचा (suffix) भाग असेल, आणि त्याच्या अगदी आधी ‘इण्‘ (अ आणि आ सोडून इतर सर्व स्वर, तसेच ह्, य्, व्, र्, ल्) किंवा ‘कु‘ (क-वर्ग: क्, ख्, ग्, घ्, ङ्) यापैकी एखादा वर्ण आला असेल, तर त्या ‘स्‘ चा बदल ‘ष्‘ मध्ये होतो. थोडक्यात समजण्याची खूण:  ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ नंतर जर प्रत्ययाचा ‘स‘ आला, तर तो ‘स‘ च राहतो. उदा. लता + सु = लतासु. पण ‘अ/आ‘ वगळून इतर कोणताही स्वर (इ, उ, ए, ओ) किंवा ‘क्‘ आला, तर प्रत्ययाच्या ‘स‘ चा ‘ष‘ होतो. उदा. देव + सु = देवेषु. संस्कृतमध्ये सप्तमी बहुवचनाचा प्रत्यय ‘सु‘ असा आहे. या सूत्राचा सर्वाधिक प्रभाव याच प्रत्ययावर दिसतो. भविष्यकाळी क्रियापदे आणि धातूंची उदाहरणे (‘स्य‘ प्रत्यय): भविष्यकाळातील (लृट् लकार) प्रत्ययांमध्ये ‘स्य‘ हा भाग असतो. धातू आणि या प्रत्ययाच्या मध्ये जेव्हा ‘इ‘ चा आगम होतो, तेव्हा ‘स‘ चा ‘ष‘ होतो. उदा. करिष्ये. स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ (गीता १८.७३). विश्लेषण:  कृ + लृट् (भविष्यकाळ). प्रक्रियेत ‘कृ‘ चा ‘कर्‘ होतो आणि त्याला ‘इ‘ चा आगम होतो = कर् + इ + स्य + ए. येथे ‘स्य‘ हा प्रत्यय आहे. त्याच्या आधी ‘इ‘ (इण् स्वर) आला आहे. त्यामुळे ‘इ‘ च्या प्रभावाने ‘आदेशप्रत्यययोः‘ नुसार ‘स‘ चा ‘ष‘ होऊन ‘करिष्ये‘ हे रूप तयार होते. भविष्यामः = न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्। (गीता २.१२). विश्लेषण: भू + स्य + मस् = भव् + इ + स्य + आमः. येथेही ‘इ‘ नंतर ‘स्य‘ आल्यामुळे ‘स‘ चा ‘ष‘ होऊन ‘भविष्यामः‘ असे रूप सिद्ध झाले आहे. ‘कु‘ (क-वर्ग) मुळे होणारा बदल: सूत्रात ‘इण्‘ सोबतच ‘कु‘ (क, ख, ग, घ, ङ) चाही उल्लेख आहे. क-वर्गातील अक्षरानंतरही ‘स‘ चा ‘ष‘ होतो. उदा. प्रवक्ष्यामि. ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । (गीता १३.१२). विश्लेषण: प्र + वच् + स्यामि. प्रक्रियेत ‘च‘ चा बदल ‘क‘ मध्ये होतो (वक् + स्यामि). येथे ‘स्यामि‘ च्या आधी ‘क्‘ (कु वर्ग) आला आहे. क-वर्गातील अक्षरानंतर प्रत्ययाचा ‘स‘ आल्याने ‘आदेशप्रत्यययोः‘ नुसार ‘स‘ चा ‘ष‘ होतो = वक् + ष्यामि = वक्ष्यामि (क् + ष् = क्ष). गीतेत ‘रामस्य‘ किंवा ‘तस्य‘ असे शब्द येतात. तिथे ‘स‘ चा ‘ष‘ का झाला नाही? कारण, रामस्य (राम + स्य) किंवा तस्य (त + स्य) मध्ये ‘स‘ च्या आधी ‘म‘ किंवा ‘त‘ मधील ‘अ‘ हा स्वर आहे. ‘अ‘ हा स्वर ‘इण्‘ प्रत्याहारात येत नाही. त्यामुळे नियम लागू पडत नाही आणि ‘स‘ तसाच राहतो. सु + सुप्ति = सुषुप्ति । जि + स्यति = जेष्यति । अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। (गीता १.११) विश्लेषण: अयन + सु = अयने + सु. येथे ‘ने‘ मध्ये ‘ए‘ हा स्वर आहे (जो ‘इण्‘ प्रत्याहारात येतो). त्यानंतर ‘सु‘ हा प्रत्यय आला आहे. ‘ए‘ च्या प्रभावामुळे ‘आदेशप्रत्यययोः‘ नुसार ‘स‘ चा ‘ष‘ झाला आणि ‘अयनेषु‘ असा शब्द तयार झाला. तीच प्रक्रिया ‘सर्वेषु‘ (सर्वे + सु) मध्ये झाली आहे. सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते। (गीता १४.११) विश्लेषण: सर्वद्वारे + सु. येथेही ‘रे‘ मधील ‘ए‘ (इण् स्वर) मुळे ‘सु‘ प्रत्ययाचा ‘ष‘ होऊन ‘सर्वद्वारेषु‘ हा शब्द बनला आहे.

{२४} षढोः कः सि । (८.२.४१) = कत्व सन्धि = अपदान्त षकारस्य ढकारस्य च सकारे परे ककारादेशः भवति । अपदान्त ष् + स् = क् + स् एवं ढ् + स् = क् + स् । ज्ञातव्यम् – यद्यपि इदम् सूत्रम् ‘पदस्य‘ अधिकारे आगच्छति, तथापि अयं ककारादेशः अपदान्तषकारढकारयोः एव भवति, यतः पदान्तषकारढकारयोः झलां जशोऽन्ते ८.२.३९ इत्यनेन जश्त्वं विधीयते । अपदान्त ‘ष्‘ पुढे ‘स्‘ किंवा ‘ढ्‘ पुढे ‘स्‘ आला तर त्यांचा ‘क्‘ होतो. पदान्त ‘ष्‘ पुढे ‘स्‘ किंवा ‘ढ्‘ पुढे ‘स्‘ आला तर त्यांचा प्रथम झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) सूत्राने ‘ड्‘ ‘ होतो आणि त्या नंतर ‘खरि च‘ (८.४.५५) या सूत्राने ड् चा ट् होतो . षकारस्य ढकारस्य च सकारे परे ककारादेशः भवति । षकारात् परः यदि सकारः आगच्छति, तर्हि षकारस्य अनेन सूत्रेण ककारादेशः भवति । तथैव, ढकारात् परः यदि सकारः आगच्छति, तर्हि ढकारस्य अनेन सूत्रेण ककारादेशः भवति । संस्कृतमधील ‘क्ष‘ हे जोडाक्षर अनेक शब्दांमध्ये कसे तयार होते, यामागील एक विशिष्ट प्रक्रिया या सूत्रातून उलगडते. षढो: हे ‘ष्‘ आणि ‘ढ्‘ या दोन व्यंजनांचे षष्ठी विभक्तीतील द्विवचन आहे. याचा अर्थ ष् आणि ढ् यांच्या जागी. कः हे प्रथमा विभक्तीचे एकवचन आहे. याचा अर्थ “‘क्‘ हा आदेश होतो. सि : हे सप्तमी विभक्तीचे एकवचन आहे. याचा अर्थ “जेव्हा पुढे ‘स्‘ (विशेषतः प्रत्ययाचा सकार) येतो तेव्हा”. जेव्हा शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘ष्‘ किंवा ‘ढ्‘ या व्यंजनांच्या अगदी पुढे ‘स्‘ हे व्यंजन (उदा. भविष्यकाळातील ‘स्य‘ प्रत्यय किंवा सप्तमी बहुवचनाचा ‘सु‘ प्रत्यय) येते, तेव्हा त्या ‘ष्‘ किंवा ‘ढ्‘ चा बदल ‘क्‘ मध्ये होतो. द्विष् + सि = द्वेष् + सि = द्वेक् + सि = द्वेक् + षि = द्वेक्षि । क् + ष् = क्ष् । लिह् + सि = लेह् + सि = लेढ् + सि = लेक् + सि = लेक् + षि = लेक्षि । क् + ष् = क्ष् । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ (गीता ४.३५). येथे द्रक्ष्यसि (तू पाहशील) हे भविष्यकाळाचे (लृट् लकार) रूप आहे. याची सिद्धी खालीलप्रमाणे होते: १. मूळ धातू आहे ‘दृश्‘ (पाहणे). भविष्यकाळात त्याला ‘स्यसि‘ प्रत्यय लागतो (दृश् + स्यसि). २. व्याकरणाच्या दुसऱ्या नियमानुसार (‘व्रश्चभ्रस्ज…‘ सूत्राने) मूळ धातूतील ‘श्‘ चा बदल ‘ष्‘ मध्ये होतो. शब्द बनतो = द्रष् + स्यसि. ३. आता येथे ‘ष्‘ च्या अगदी पुढे ‘स्‘ आलेला आहे. इथे आपले ‘षढोः कः सि‘ हे सूत्र लागू होते. या सूत्रानुसार ‘ष्‘ च्या जागी ‘क्‘ येतो = द्रक् + स्यसि. ४. यानंतर ‘आदेशप्रत्यययोः‘ नुसार ‘स्‘ चा ‘ष्‘ होतो = द्रक् + ष्यसि. ५. अंतिमतः क् + ष् मिळून ‘क्ष‘ बनतो आणि द्रक्ष्यसि हे रूप सिद्ध होते. श्लोकात पुढे ‘आत्मनि‘ शब्द असल्याने ‘द्रक्ष्यसि + आत्मनि = द्रक्ष्यस्यात्मनि‘ अशी यण् संधी झाली आहे. षकार and ढकार not occurring at end of a पद are converted to ककार when followed by सकार. अपदान्त (पदाच्या शेवटी नसलेल्या) स्थितीत ‘ष्‘ आणि ‘ढ्‘ च्या पुढे ‘स्‘ (विशेषतः ‘सि‘ प्रत्यय) आल्यास ‘षढोः कः सि‘ (८.२.४१) या पाणिनीय सूत्रानुसार त्यांचा ‘क्‘ होतो. (उदा. द्विष् + सि = द्वेक्षि, लिहू (लिढ्) + सि = लेक्षि). पण जेव्हा ‘ष्‘ आणि ‘ढ्‘ पदान्त (पदाच्या शेवटी) असतात आणि त्यांच्या पुढे ‘स्‘ (उदा. ‘सुप्‘ प्रत्ययाचा ‘सु‘) येतो, तेव्हा तिथे वर्णविकार पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने होतो. ‘झलां जशोऽन्ते‘ (८.२.३९) नुसार होणारा पहिला बदल सूत्राचा नियम: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘झल्‘ वर्णांच्या (वर्गीय व्यंजने व ऊष्मे) जागी ‘जश्‘ वर्ण (वर्गातील तिसरे अक्षर – ज्, ब्, ग्, ड्, द्) येतात. वर्णविकार (प्रक्रिया): ‘ष्‘ आणि ‘ढ्‘ हे दोन्ही मूर्धन्य (मूर्धेपासून उच्चारले जाणारे) वर्ण आहेत. ‘जश्‘ प्रत्याहारामध्ये मूर्धन्य वर्ण फक्त ‘ड्‘ हा आहे. त्यामुळे सवर्णतेच्या नियमानुसार, पदान्त ‘ष्‘ आणि ‘ढ्‘ या दोघांच्याही जागी ‘झलां जशोऽन्ते‘ या सूत्राने प्रथम ‘ड्‘ हा आदेश (बदल) होतो. उदाहरणे (पहिली पायरी): षष् + सु = षड् + सु, द्विष् + सु = द्विड् + सु, प्रावृष् + सु = प्रावृड् + सु । ‘खरि च‘ (८.४.५५) नुसार होणारा अंतिम बदल फक्त ‘ड्‘ होऊन संधीची प्रक्रिया पूर्ण होत नाही. कारण पुढे ‘स्‘ आहे. सूत्राचा नियम: ‘खर्‘ वर्ण (कठोर व्यंजने आणि श्, ष्, स्) पुढे असल्यास ‘झल्‘ वर्णांच्या जागी ‘चर्‘ (वर्गातील पहिले अक्षर – च्, प्, क्, ट्, त्) होतो. वर्णविकार (प्रक्रिया): इथे ‘ड्‘ च्या पुढे ‘स्‘ (खर्) आलेला आहे. त्यामुळे ‘खरि च‘ या सूत्रानुसार ‘ड्‘ च्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर अक्षर म्हणजेच ‘ट्‘ हा वर्ण येतो. अंतिम रूप (दुसरी पायरी): षड् + सु = षट्सु, द्विड् + सु = द्विट्सु, प्रावृड् + सु = प्रावृट्सु । निष्कर्ष (Summary): पदान्त ‘ष्‘ किंवा ‘ढ्‘ च्या पुढे ‘स्‘ आल्यास: १. ‘झलां जशोऽन्ते‘ या सूत्राने त्यांचा प्रथम ‘ड्‘ होतो. २. त्यानंतर पुढे ‘स्‘ असल्यामुळे ‘खरि च‘ या सूत्राने त्या ‘ड्‘ चा ‘ट्‘ होतो. थोडक्यात, अपदान्त स्थितीत जसा ‘क्‘ होतो, तसा पदान्त स्थितीत न होता, तिथे अंतिम विकार ‘ट्‘ असा होतो.