आदि गुरु भगवान शंकरांनी १४ माहेश्वर सूत्रांद्वारे महर्षी पाणिनीला प्रेरणा दिली.
संस्कृत व्याकरणाची आणि वर्णमालेची खरी सुरुवात ‘माहेश्वर सूत्रांमधून‘ होते. पाणिनी महर्षींनी संस्कृत व्याकरणाला ‘अष्टाध्यायी‘ या ग्रंथात सूत्रांमध्ये बांधले, आणि त्या सर्व सूत्रांचा ‘बेस‘ (पाया) म्हणजे ही १४ माहेश्वर सूत्रे होत. कथेनुसार, भगवान शंकरांनी (नटराजाने) तांडव नृत्य केल्यानंतर आपला डमरू १४ वेळा वाजवला. त्या डमरूतून जे १४ ध्वनी बाहेर पडले, तीच ही १४ माहेश्वर सूत्रे! भगवान शंकरांनी पाणिनीला, संस्कृतमधील अक्षरांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या ध्वनी-घटकांचा आणि शब्दांच्या विशाल महासागराचा यांच्यात ‘एकास-एक– संबंध‘ (one-to-one correspondence) प्रस्थापित करण्याची आज्ञा दिली. पाणिनीने आपल्या ‘अष्टाध्यायी‘ या मौलिक ग्रंथात ४,००० हून अधिक सूत्रांची रचना करून, संस्कृत भाषेचा भक्कम पाया रचला. हे खरोखरच एक दैवी कार्य आहे. यात संपूर्ण संस्कृत वर्णमाला आणि व्याकरण अत्यंत वैज्ञानिक (Scientific) पद्धतीने मांडले आहे. ऋषी पाणिनी यांना जगातील पहिले संगणक प्रोग्रामर मानले जाते. त्यांनी संगणक प्रोग्राममधील सब-रुटीनची ‘नेस्टेड लूप‘ (Nested loop) रचना जगात सर्वप्रथम वापरली होती.
१. चौदा माहेश्वर सूत्रे (The 14 Sutras)
सुरुवातीला ही सूत्रे वाचताना थोडी विचित्र वाटू शकतात, पण हा एक प्रकारचा ‘कोड‘ (Code) आहे. (प्रत्येक सूत्राच्या शेवटी जे अक्षर आहे, त्याचा पाय मोडलेला आहे, म्हणजे ते ‘हलन्त‘ किंवा अर्धवट उच्चाराचे आहे).
१. अ इ उ ण् ।
२. ऋ ऌ क् ।
३. ए ओ ङ् ।
४. ऐ औ च् ।
५. ह य व र ट् ।
६. ल ण् ।
७. ञ म ङ ण न म् ।
८. झ भ ञ् ।
९. घ ढ ध ष् ।
१०. ज ब ग ड द श् ।
११. ख फ छ ठ थ च ट त व् ।
१२. क प य् ।
१३. श ष स र् ।
१४. ह ल् ।
२. वर्णमालेची वैज्ञानिक विभागणी
पाणिनींनी या १४ सूत्रांमध्ये सर्व स्वर आणि व्यंजने एका विशिष्ट क्रमाने लावली आहेत:
- सूत्र १ ते ४ (स्वर): पहिल्या चार सूत्रांमध्ये सर्व ‘स्वर‘ (Vowels) येतात. (अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ).
- सूत्र ५ ते १४ (व्यंजने): पाचव्या सूत्रापासून चौदाव्या सूत्रापर्यंत सर्व ‘व्यंजने‘ (Consonants) येतात. (ह, य, व, र… ते अगदी श, ष, स, ह पर्यंत).
- विशेष क्रम: व्यंजनांचा क्रमही अत्यंत लॉजिकल आहे – आधी अनुनासिके (नाकातून उच्चारले जाणारे) (C5), मग मृदू व्यंजने (C4, C3), मग कठोर व्यंजने (C2, C1) आणि शेवटी उष्मे (श, ष, स).
वर्ग | C1 कठोर व्यञ्जन | C2 कठोर व्यञ्जन | C3 मृदु व्यञ्जन | C4 मृदु व्यञ्जन | C5 अनुनासिक | उच्चारण स्थान |
कु वर्ग | क् | ख् | ग् | घ् | ङ् | कण्ठव्य |
चु वर्ग | च् | छ् | ज् | झ् | ञ् | तालव्य |
टु वर्ग | ट् | ठ् | ड् | ढ् | ण् | मूर्धन्य |
तु वर्ग | त् | थ् | द् | ध् | न् | ओष्ठ्य |
पु वर्ग | प् | फ् | ब् | भ् | म् | दन्तव्य |
अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः। = अ, आ, क-वर्ग (क, ख, ग, घ, ङ), ‘ह‘ आणि विसर्ग ( : ) या सर्व वर्णांचे (अक्षरांचे) उच्चारस्थान ‘कण्ठ‘ (गळा) आहे.
इचुयशानां तालु। = इ, ई, च-वर्ग (च, छ, ज, झ, ञ), ‘य‘ आणि ‘श‘ या सर्व अक्षरांचे उच्चारस्थान ‘तालु‘ (टाळू) आहे.
ऋटुरषाणां मूर्धा। = ऋ, ॠ, ट-वर्ग (ट, ठ, ड, ढ, ण), ‘र‘ आणि ‘ष‘ या सर्व अक्षरांचे उच्चारस्थान ‘मूर्धा‘ (मुखाच्या आतील वरचा कडक भाग) आहे.
लृतुलसानां दन्ताः। = ऌ (स्वर), त-वर्ग (त, थ, द, ध, न), ‘ल‘ आणि ‘स‘ या सर्व अक्षरांचे उच्चारस्थान ‘दन्त‘ (दात) आहे.
उपूपध्मानीयानामोष्ठौ। = उ, ऊ, प-वर्ग (प, फ, ब, भ, म) आणि ‘उपध्मानीय‘ वर्ण या सर्वांचे उच्चारस्थान ‘ओष्ठ‘ (दोन्ही ओठ) आहे.
ञमङणनानां नासिका च। = ञ, म, ङ, ण आणि न या पाच वर्णांचा उच्चार नासिकेतून (नाकातून) होतो.
एदैतोः कण्ठतालु। = ‘ए‘ आणि ‘ऐ‘ या दोन स्वरांचा उच्चार कंठ (गळा) आणि तालु (टाळू) या दोन्ही स्थानांच्या साहाय्याने होतो.
ओदौतोः कण्ठोष्ठम्। = ‘ओ‘ आणि ‘औ‘ या दोन स्वरांचा उच्चार कंठ (गळा) आणि ओष्ठ (ओठ) या दोन्ही स्थानांच्या साहाय्याने होतो.
वकारस्य दन्तोष्ठम्। = ‘व‘ या अक्षराचा (व-काराचा) उच्चार दात आणि ओठ या दोन्ही स्थानांच्या साहाय्याने होतो.
जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम्। = ‘जिह्वामूलीय‘ वर्णांचा उच्चार जिभेच्या मुळापासून (जिभेच्या शेवटच्या भागापासून) होतो.
अनुस्वारस्य नासिका। = अनुस्वाराचा ( ं ) उच्चार केवळ नासिकेतून (नाकातून) होतो.
३. ऱ्हस्व, दीर्घ आणि प्लुत स्वर (Vowel Lengths)
गीतेचे श्लोक योग्य लयीत म्हणण्यासाठी स्वरांच्या या तीन मात्रा (वेळ) समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.
स्वराचा प्रकार | मात्रा (लागणारा वेळ) | उदाहरणे | श्लोक म्हणताना लक्षात ठेवायची गोष्ट |
ऱ्हस्व (Short) | १ मात्रा (१ सेकंद) | अ, इ, उ, ऋ, ऌ | यांचा उच्चार चटकन, न लांबवता करायचा. (उदा. शिव, हरि) |
दीर्घ (Long) | २ मात्रा (२ सेकंद) | आ, ई, ऊ, ॠ, ए, ऐ, ओ, औ | यांचा उच्चार दुप्पट वेळ लांबवायचा. (उदा. गीता, रामू) |
प्लुत (Prolonged) | ३ मात्रा किंवा जास्त | ओ३म् | हा उच्चार खूप लांबवायचा असतो (जसे दुरून कोणाला हाक मारताना आपण शेवटी स्वर लांबवतो: अरे रामाऽऽ). गीतेत ‘ॐ‘ हा प्लुत स्वर खूप महत्त्वाचा आहे. |
(टीप: माहेश्वर सूत्रांमध्ये फक्त मूळ स्वरांचा उल्लेख आहे, पण त्यातूनच दीर्घ आणि प्लुत स्वर अंतर्भूत आहेत असे मानले जाते.)
४. ‘प्रत्याहार‘ म्हणजे काय? (The Magic Shortcuts)
संगणकाच्या भाषेत जशी आपण फाईल्सची ‘Zip File’ बनवतो, तशीच ही व्याकरणाची ‘झिप फाईल‘ म्हणजे प्रत्याहार. मोठ्या शब्दांचा समूह दोन अक्षरांमध्ये सांगण्याची ही पाणिनींची पद्धत आहे.
प्रत्याहार बनवण्याची पद्धत: कोणतेही सुरुवातीचे अक्षर घ्या आणि कोणत्याही सूत्राचे शेवटचे हलन्त (पाय मोडलेले) अक्षर जोडा. त्या दोन अक्षरांच्या मध्ये येणारे सर्व वर्ण त्या प्रत्याहारात येतात (फक्त शेवटची हलन्त अक्षरे मोजायची नाहीत).
काही अत्यंत महत्त्वाची उदाहरणे (जी संधी शिकताना उपयोगी पडतील):
- अच् (Ach): सूत्र १ च्या ‘अ‘ पासून सूत्र ४ च्या ‘च्‘ पर्यंत.
- यात येतात: अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ.
- म्हणजेच ‘अच्‘ = सर्व स्वर.
- हल् (Hal): सूत्र ५ च्या ‘ह‘ पासून सूत्र १४ च्या ‘ल्‘ पर्यंत.
- म्हणजेच ‘हल्‘ = सर्व व्यंजने.
- अक् (Ak): सूत्र १ च्या ‘अ‘ पासून सूत्र २ च्या ‘क्‘ पर्यंत.
- यात येतात: अ, इ, उ, ऋ, ऌ. (आपण ‘अकः सवर्णे दीर्घः‘ मध्ये हाच ‘अक्‘ प्रत्याहार पाहिला होता!).
- यण् (Yan): सूत्र ५ च्या ‘य‘ पासून सूत्र ६ च्या ‘ण्‘ पर्यंत.
- यात येतात: य, व, र, ल.
गीतेच्या अध्ययनासाठी याचा उपयोग काय?
जेव्हा आपण श्लोकांमधील ‘संधी‘ (दोन शब्द जोडले जाणे) सोडवायला शिकू, तेव्हा स्वर संधीला ‘अच् संधी‘ आणि व्यंजन संधीला ‘हल् संधी‘ म्हटले जाते. माहेश्वर सूत्रांची आणि प्रत्याहारांची थोडीफार कल्पना असली की संधीचे नियम पाठ करावे लागत नाहीत, ते आपोआप समजतात.