संस्कृत वाक्यरचना आणि श्लोकांचा अर्थ उलगडण्यासाठी ‘विभक्ती‘ (Cases) ही सर्वात मोठी चावी आहे.
विभक्ती समजली की श्लोकातील अर्धे अधिक शब्द आपोआप बोलू लागतात. मराठी भाषिकांसाठी ही अत्यंत जमेची बाजू आहे, कारण संस्कृत आणि मराठीतील विभक्तींची नावे (प्रथमा ते सप्तमी) आणि त्यांचे उपयोग अगदी सारखेच आहेत.
चला तर मग, आपल्या दुसऱ्या पाठाची रूपरेषा पाहूया:
नाम आणि विभक्ती – श्लोकांचा अर्थ उलगडण्याची गुरुकिल्ली
मराठीत आपण शब्दांना अर्थ प्राप्त करून देण्यासाठी ‘ने, ला, चा, ची, त, मध्ये‘ असे प्रत्यय लावतो. संस्कृतमध्ये हेच प्रत्यय शब्दाच्या मूळ रूपात बदल करून जोडले जातात.
विभक्तींचे पाठांतर करण्यापेक्षा, विभक्तीचे प्रत्यय आणि त्यांचे मराठी अर्थ ओळखायला शिकवणे जास्त महत्त्वाचे आहे.
विभक्ती आणि त्यांचे मराठी अर्थ (कारक)
हा तक्ता विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हे ‘देव‘ (अ-कारान्त पुल्लिंगी) शब्दाचे उदाहरण घेऊन स्पष्ट करता येईल.
विभक्ती | भूमिकेचे नाव (कारक) | मराठी प्रत्यय / अर्थ | संस्कृत एकवचन (देव) | गीतेतील उदाहरणे आणि अर्थ |
प्रथमा | कर्ता (Subject) | – | देवः | सञ्जयः उवाच (संजय म्हणाला) |
द्वितीया | कर्म (Object) | ला, स, ते | देवम् | कृष्णम् वन्दे (कृष्णाला वंदन करतो) |
तृतीया | साधन (Instrument) | ने, नी, मुळे | देवेन | ज्ञानेन (ज्ञानामुळे / ज्ञानाने) |
चतुर्थी | संप्रदान (Giving) | ला, साठी | देवाय | कृष्णाय नमः (कृष्णाला/कृष्णासाठी नमस्कार) |
पंचमी | अपादान (Separation) | पासून, हून, पेक्षा | देवात् | क्रोधात् भवति सम्मोहः (क्रोधापासून संमोह होतो) |
षष्ठी | संबंध (Possession) | चा, ची, चे | देवस्य | यदा यदा हि धर्मस्य (जेव्हा जेव्हा धर्माची…) |
सप्तमी | अधिकरण (Location) | त, मध्ये, वर | देवे | कुरुक्षेत्रे (कुरुक्षेत्रावर / कुरुक्षेत्रामध्ये) |
संबोधन | हाक मारणे (Vocative) | अरे, अहो | हे देव | हे कृष्ण, हे अर्जुन, हे पार्थ ! |
२. गीतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे शब्द प्रकार
संस्कृतमध्ये अनेक प्रकारचे शब्द असले, तरी गीतेच्या सुरुवातीच्या अभ्यासासाठी खालील तीन प्रकारांवर पकड मिळवणे सर्वात गरजेचे आहे:
- अ-कारान्त (पुल्लिंग): ज्या शब्दांच्या शेवटी ‘अ‘ चा उच्चार येतो.
- उदा. राम, कृष्ण, अर्जुन, संजय, योग, धर्म. या शब्दांची रूपे वरील ‘देव‘ शब्दाप्रमाणे चालतात.
- अ-कारान्त (नपुंसकलिंग):
- उदा. ज्ञान, कर्म, फल, शरीर, योग, मन (मनस्).
- नियम: यांची फक्त प्रथमा आणि द्वितीया वेगळी असते (उदा. ज्ञानम् – ज्ञाने – ज्ञानानि). तृतीयेपासून सप्तमीपर्यंतची सर्व रूपे पुल्लिंगी ‘देव‘ प्रमाणेच चालतात (उदा. ज्ञानेन, ज्ञानाय, ज्ञानस्य).
- आ-कारान्त (स्त्रीलिंग): ज्या शब्दांच्या शेवटी ‘आ‘ येतो.
- उदा. गीता, विद्या, प्रज्ञा, श्रद्धा, माया.
- यांची रूपे ‘माला‘ या शब्दाप्रमाणे चालतात (उदा. षष्ठी: गीतायाः = गीतेचा/ची/चे).
विद्यार्थ्यांसाठी ‘शॉर्टकट‘ ट्रिक (प्रत्यय ओळखणे): श्लोक वाचताना लगेच अर्थ समजण्यासाठी हे ठोकताळे (Patterns) समजून घ्या.
- शब्दाच्या शेवटी ‘-म्‘ दिसला (उदा. पापम्, युद्धम्) à तो बहुधा द्वितीया विभक्तीत असतो. अर्थ: त्याला.
- शब्दाच्या शेवटी ‘-एन / -एण‘ दिसला (उदा. योगेन, शस्त्रेण) à तो बहुधा तृतीया विभक्तीत असतो. अर्थ: त्याच्याने / त्याच्यामुळे.
- शब्दाच्या शेवटी ‘-स्य‘ दिसला (उदा. सर्वस्य, पापस्य) à तो १००% षष्ठी विभक्तीत असतो. अर्थ: त्याचा / त्याची / त्याचे.
- शब्दाच्या शेवटी ‘-ए‘ दिसला (उदा. युद्धे, शरीरे) –> तो बहुधा सप्तमी विभक्तीत असतो. अर्थ: त्याच्यात / त्यावर.
- शब्दाच्या शेवटी ‘-आनाम् / -आणाम्‘ दिसला (उदा. पाण्डवानाम्) àतो षष्ठी बहुवचन असतो. अर्थ: त्यांचा / त्यांची / त्यांचे.