संस्कृत व्याकरण मराठी भाषेच्या माध्यमातून शिकल्यावर गीतेचा स्वाध्याय सहज आणि सुलभ होतो.
मराठीची लिपी देवनागरीच असल्यामुळे आणि मराठीत भरपूर ‘तत्सम‘ (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले) शब्द असल्यामुळे, मराठी भाषिकांसाठी संस्कृत शिकणे तुलनेने खूप सोपे जाते. भगवद् गीता वाचण्यासाठी आणि समजण्यासाठी विद्यार्थ्यांना संस्कृतचे पाणिनीय व्याकरण (सूत्ररूपाने) पूर्णपणे शिकण्याची गरज नाही, पण आपण आपला संस्कृत व्याकरणाचा पाया मजबूत करण्यासाठी आपण तेही शिकणार आहोत. विद्यार्थ्यांना मुख्यत्वे वाक्यरचना समजणे, शब्दांची फोड (पदच्छेद) करता येणे आणि श्लोकाचा अन्वय (Prose order) लावता येणे यावर लक्ष केंद्रित करावे लागेल. आपला अभ्यासक्रम आणि त्याची खोली खालीलप्रमाणे असेल.
१. पायाभरणी: उच्चारण आणि प्राथमिक ओळख
मराठी भाषिकांना लिपी येते, पण उच्चारात थोडे बदल करावे लागतात.
- उच्चारण : र्हस्व-दीर्घ स्वर, विसर्ग (:), अनुस्वार आणि विशेषतः ‘ऋ‘, ‘ज्ञ‘ आणि ‘क्ष‘ यांचे योग्य संस्कृत उच्चारण.
- प्राथमिक शब्दसंग्रह : शरीर, निसर्ग, प्राणी, नातेवाईक यांची संस्कृत नावे. तसेच ‘तत्‘, ‘एतत्‘, ‘किम्‘, ‘अस्मद्‘, ‘युष्मद्‘ ही सर्वनामे आणि त्यांचे अर्थ.
२. नाम आणि विभक्ती
गीतेमध्ये विभक्तींचा खूप वापर आहे. विद्यार्थ्यांना विभक्तींचे अर्थ (कारक) समजणे अत्यंत गरजेचे आहे.
- विभक्तींचे अर्थ : प्रथमा (कर्ता) ते सप्तमी (अधिकरण) आणि संबोधन यांचे मराठी अर्थ समजून सांगणे. (उदा. रामाय = रामासाठी).
- शब्दरूपे : अ-कारान्त (राम, वन), आ-कारान्त (माला), इ-कारान्त (हरि, मति, वारि), उ-कारान्त (गुरु, भानु) आणि ऋ-कारान्त (पितृ, मातृ).
- विशेष लक्ष: गीतेत भगवत्, आत्मन्, राजन्, कर्मन्, ब्रह्मन् या व्यंजनान्त शब्दांचा खूप वापर आहे. त्यामुळे या शब्दांची रूपे ओळखीची करून देणे महत्त्वाचे आहे.
३. क्रियापद आणि लकार
गीतेत वापरले जाणारे काळ आणि अवस्था समजणे.
- पाच मुख्य लकार: लट् (वर्तमानकाळ), लङ् (भूतकाळ), लृट् (भविष्यकाळ), लोट् (आज्ञा), आणि विधिलिङ् (शक्यता/कर्तव्य).
- परस्मैपद आणि आत्मनेपद: गीतेत आत्मनेपदी क्रियापदे खूप आहेत (उदा. भाषते, मन्यते, वर्तते). त्यामुळे दोन्ही पदांचे प्रत्यय शिकवणे आवश्यक आहे.
४. संधी आणि समास
गीता समजण्यासाठी ही सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. श्लोकांमध्ये शब्द एकमेकांना जोडलेले असतात. ते वेगळे केल्याशिवाय (पदच्छेद) अर्थ लागत नाही.
- संधी: स्वर संधी (दीर्घ, गुण, वृद्धी, यण्), व्यंजन संधी आणि विसर्ग संधी. विद्यार्थ्यांना संधी करायला शिकवण्यापेक्षा, संधी सोडवायला (विग्रह करायला) शिकवणे गरजेचे आहे.
- समास: गीतेमध्ये मोठे जोडशब्द आहेत (उदा. कुरुक्षेत्रे, गुडाकेश, मोहकलिलम्). तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीही आणि द्वंद्व समास कसे ओळखावे हे शिकवणे गरजेचे आहे.
५. कृदंते आणि अव्यये (Participles & Indeclinables)
संस्कृत श्लोकांमध्ये मुख्य क्रियापदांपेक्षा कृदंतांचा (धातूपासून बनलेली रूपे) वापर जास्त असतो.
- अव्यये: च (आणि), वा (किंवा), अपि (सुध्दा), एव (च), इति (असे) यांचा अर्थ आणि वापर.
- कृदंते: * त्वा, ल्यप्, तुमुन् (उदा. कृत्वा, आगत्य, गन्तुम्).
- क्त, क्तवतु (भूतकाळवाचक – उदा. गतः, गतवान्).
- शतृ आणि शानच्: हे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. (चालू वर्तमानकाळ दर्शवणारे – उदा. कुर्वन्, पश्यन्, भाषमाणः) गीतेत हे पदोपदी आढळतात.
६. अन्वय आणि श्लोक वाचन (Practical Application) à हे आपल्या शिकण्याचे अंतिम ध्येय असेल.
- पदच्छेद: श्लोकातील जोडलेले शब्द सुटे करणे.
- अन्वय: कर्ता-कर्म-क्रियापद या क्रमाने (मराठीच्या वाक्यरचनेनुसार) श्लोकातील शब्द लावून घेणे.
- भावार्थ: त्यानंतर त्याचा अर्थ काढणे.
व्याकरण शिकताना ते पाठांतरापेक्षा ‘ओळखण्यावर‘ (Identification) जास्त भर देवूया. विद्यार्थ्यांना ‘गच्छति‘ हे ‘गम्‘ धातूचे लट् लकाराचे रूप आहे हे ओळखता आले, तरी गीता समजायला पुरेशी मदत होते.