जाणकार व्यक्तीची व्याख्या सुश्रुत की ‘सुवाचित‘ (well-read)?
इंग्रजी भाषेत, कोणत्याही क्षेत्रातील जाणकार व्यक्तीला ‘सुवाचित‘ (well-read) व्यक्ती असे म्हटले जाते. परंतु, भारतात जाणकार व्यक्तीची व्याख्या सुश्रुत अशी आहे—ज्याने खूप काही ऐकले आहे.
भारतीय परंपरेत ‘श्रवण ➔ भाषण (वचन) ➔ वाचन (पठण) ➔ लेखन‘ हा भाषा शिकण्याचा नैसर्गिक आणि शास्त्रीय क्रम मानला गेला आहे. आधुनिक भाषाशास्त्रातही यालाच LSRW (Listening ➔ Speaking ➔ Reading ➔ Writing) असे म्हटले जाते. परंतु, भारतामध्ये इंग्रजी शिकवण्याची जी शालेय पद्धत रुढ झाली (जी प्रामुख्याने ब्रिटिश काळातील ‘Grammar-Translation Method’ वर आधारित होती), तिथे मात्र हा क्रम पूर्णपणे उलटा झाला. आपल्याकडे मुलांना इंग्रजीची सुरुवात थेट मुळाक्षरे गिरवण्यापासून (लेखन) आणि पुस्तके वाचण्यापासून (पठण) केली जाते. ऐकणे आणि बोलणे (श्रवण-वचन) या महत्त्वाच्या पायऱ्यांकडे दुर्लक्ष होते. या चुकीच्या क्रमामुळे भारतीय विद्यार्थ्यांना इंग्रजी शिकताना प्रामुख्याने खालील अडचणींचा सामना करावा लागतो:
१. संवादाचा अभाव आणि न्यूनगंड (Fear of Speaking):
मातृभाषा शिकताना मूल आधी खूप महिने फक्त ऐकते आणि मग बोबडे बोलू लागते. पण इंग्रजीच्या बाबतीत ‘श्रवण आणि वचन‘ या पायऱ्या वगळल्यामुळे विद्यार्थ्यांचा सगळा भर केवळ व्याकरणाचे नियम आणि स्पेलिंग पाठ करण्यावर असतो. यामुळे भारतीय विद्यार्थी इंग्रजी व्याकरणात आणि लेखनात अत्यंत हुशार असतात, पण प्रत्यक्ष संवाद साधण्याची वेळ येते तेव्हा “माझे व्याकरण चुकेल का?” या भीतीने त्यांच्यात न्यूनगंड निर्माण होतो.
२. मनातल्या मनात भाषांतर करण्याची सवय (Mental Translation):
आधी ‘लेखन-पठण‘ केल्यामुळे, विद्यार्थी थेट इंग्रजीत विचार करू शकत नाहीत. ते आधी मातृभाषेत वाक्य तयार करतात, मग डोक्यातल्या डोक्यात त्याचे इंग्रजी व्याकणानुसार भाषांतर करतात आणि मग बोलतात. या प्रक्रियेत खूप वेळ जातो, ज्यामुळे त्यांच्या इंग्रजी बोलण्यात अस्खलितपणा (Fluency) येत नाही आणि ते अडखळत बोलतात.
३. उच्चार आणि सुरांच्या समस्या (Pronunciation and Intonation):
‘श्रवण‘ (ऐकणे) ही पहिली पायरी नसल्यामुळे शब्दांचे योग्य उच्चार आणि वाक्यांचे आरोह-अवरोह (Tone) विद्यार्थ्यांना समजत नाहीत. वाचनातून इंग्रजी शिकल्यामुळे ते शब्दांच्या स्पेलिंगवरून उच्चार ठरवण्याची सवय लावतात. इंग्रजी ही ‘Phonetic’ भाषा नसल्यामुळे स्पेलिंग आणि उच्चार यात खूप तफावत असते (उदा. ‘Put’ आणि ‘But’ किंवा ‘Know’ आणि ‘Now’). यामुळे अनेकदा चुकीचे उच्चार रूढ होतात.
४. भाषा एक ‘विषय‘ बनते, ‘माध्यम‘ नाही:
कुठलीही भाषा ही संवादाचे माध्यम असते. पण शाळेत इंग्रजीची सुरुवात थेट पाटी-पेन्सिल किंवा वह्या-पुस्तकांमधून झाल्यामुळे, विद्यार्थ्यांच्या मते इंग्रजी हा केवळ परीक्षेत मार्क्स मिळवण्यासाठीचा एक ‘विषय‘ (Subject) बनून राहतो. त्याच्या व्यावहारिक उपयोगाशी नाळ जोडली जात नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर, भारतात जोपर्यंत आपण इंग्रजी भाषेच्या शिक्षणाला तिच्या नैसर्गिक ‘श्रवण ➔ भाषण (वचन) ➔ वाचन (पठण) ➔ लेखन‘ या मार्गावर परत आणत नाही, तोपर्यंत ती शिकणे हे विद्यार्थ्यांसाठी एक ओझेच राहील.
म्हणूनच, इंग्रजी माध्यमातून श्रीमद्भगवद्गीतेचे अध्ययन करणे हा एक अतिरिक्त बोजा ठरेल. परिणामी, असे दिसून येते की अनेक विद्यार्थी मोठ्या उत्साहाने अभ्यासाला सुरुवात करतात; परंतु त्यांना आपला रस टिकवून ठेवता येत नाही आणि ते अभ्यास सोडून देतात.