संस्कृत व्याकरणाच्या प्रातिपदिक, सुबन्त, आणि तिङन्त) या तीन संकल्पना
संस्कृत व्याकरणाच्या प्रातिपदिक, सुबन्त, आणि तिङन्त) या तीन संकल्पना म्हणजेच या भाषेचे मुख्य खांब आहेत. हे समजले की संस्कृत वाक्याची रचना कशी होते, हे अगदी लख्खपणे डोळ्यांसमोर उभे राहते. चला तर मग, पाणिनी महर्षींच्या सूत्रांच्या साहाय्याने या संकल्पनांचे सखोल अध्ययन करूया.
१. प्रातिपदिक (The Root Noun / Stem)
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, कोणताही प्रत्यय न लागलेला पण अर्थपूर्ण असा जो मूळ शब्द असतो, त्याला ‘प्रातिपदिक‘ म्हणतात. (उदा. ‘रामः‘ हा पूर्ण शब्द आहे, पण त्यातील मूळ ‘राम‘ हे प्रातिपदिक आहे).
यासाठी पाणिनींनी अष्टाध्यायीमध्ये दोन अत्यंत महत्त्वाची सूत्रे दिली आहेत:
सूत्र १: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५) = यः अर्थवान् शब्दः धातुसंज्ञकः, प्रत्ययसंज्ञकः, प्रत्ययान्तः च नास्ति, तस्य ‘प्रातिपदिकम्‘ इति संज्ञा भवति ।
या सूत्राची फोड केली की याचा अर्थ आपोआप समजतो:
- अर्थवत्: ज्याला स्वतःचा काही अर्थ आहे (Meaningful).
- अधातुः: जो ‘धातू‘ (क्रियापदाचे मूळ) नाही. (उदा. ‘पठ्‘, ‘गम्‘ यांना प्रातिपदिक म्हणता येणार नाही).
- अप्रत्ययः: ज्याला कोणताही प्रत्यय लागलेला नाही.
नियम: असा शब्द जो अर्थपूर्ण आहे, जो धातू नाही आणि ज्याला प्रत्यय लागलेला नाही, त्याला ‘प्रातिपदिक‘ म्हणतात. (उदा. देव, वन, माला, जल).
सूत्र २: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) = कृत्-प्रत्ययान्तशब्दानाम्, तद्धितप्रत्ययान्तशब्दानाम् तथा सामासिकशब्दानाम् ‘प्रातिपदिकम्‘ इति संज्ञा भवति ।
फक्त वरील शब्दांनाच नव्हे, तर कृदन्ते, तद्धित आणि समास यांनाही प्रातिपदिक मानले जाते.
- कृत्: धातूला प्रत्यय लावून तयार झालेले शब्द (उदा. पठ् + क्त = ‘पठित‘ हे प्रातिपदिक झाले).
- तद्धित: नामाला प्रत्यय लावून तयार झालेले शब्द (उदा. दशरथ + इञ् = ‘दाशरथि‘).
- समास: दोन शब्द जोडून तयार झालेला जोडशब्द (उदा. ‘राजपुरुष‘).
२. सुबन्त (Subanta – Noun Declensions)
संस्कृतमध्ये आपण मूळ प्रातिपदिक (उदा. राम) जसेच्या तसे वाक्यात वापरू शकत नाही. त्याला विभक्तीचे प्रत्यय लावावे लागतात.
- सुबन्त म्हणजे काय? ‘सुप्‘ प्रत्यय ज्याच्या ‘अन्ती‘ (शेवटी) आहेत, तो शब्द म्हणजे सुबन्त.
- सुप् प्रत्यय: पाणिनींनी (४.१.२) या सूत्रात प्रथमा ते सप्तमी (प्रत्येकी ३ वचने) असे एकूण २१ प्रत्यय सांगितले आहेत. (सु, औ, जस्… इत्यादी).
- स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् (४.१.२) = ङ्यन्तात्, आबन्तात्, प्रातिपदिकात् च सुँ-औ-जस्-अम्-औट्-शस्-टा-भ्याम्-भिस्-ङे-भ्याम्-भ्यस्-ङसिँ-भ्याम्-भ्यस्-ङस्-ओस्-आम्-ङि-ओस्-सुप् एते (२१) प्रत्ययाः भवन्ति ।
- समीकरण: प्रातिपदिक + सुप् प्रत्यय = सुबन्त शब्द
उदाहरण = ‘देव‘ (प्रातिपदिक) + ‘सु‘ (प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय) = देवः (हा सुबन्त शब्द तयार झाला).
गीतेतील ‘अर्जुनः‘, ‘सञ्जयः‘, ‘कुरुक्षेत्रे‘, ‘ज्ञानेन‘ हे सर्व सुबन्त शब्द आहेत.
३. तिङन्त (Tiṅanta – Verb Conjugations)
जसे नामांना ‘सुप्‘ प्रत्यय लागतात, तसे क्रियापदांना (धातूंना) ‘तिङ्‘ प्रत्यय लागतात.
- तिङन्त म्हणजे काय? ‘तिङ्‘ प्रत्यय ज्याच्या ‘अन्ती‘ (शेवटी) आहेत, तो शब्द म्हणजे तिङन्त. थोडक्यात, ही संस्कृतमधील क्रियापदे (Verbs) आहेत.
- तिङ् प्रत्यय: पाणिनींनी (३.४.७८) या सूत्रात काळ आणि अवस्था दाखवणारे एकूण १८ प्रत्यय सांगितले आहेत. यातील ९ परस्मैपदाचे आणि ९ आत्मनेपदाचे आहेत. (तिप्, तस्, झि… इत्यादी).
- तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८) = लकारस्य स्थाने तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिप्-वस्-मस्–त-आताम्-झ–थास्-आथाम्-ध्वम्–इड्-वहि-महिङ् एते (१८) आदेशाः भवन्ति ।
- समीकरण: धातू + तिङ् प्रत्यय = तिङन्त (क्रियापद)
उदाहरण:
‘पठ्‘ (मूळ धातू) + ‘तिप्‘ (वर्तमानकाळ, प्रथम पुरुष, एकवचनाचा प्रत्यय) = पठति (हे तिङन्त पद तयार झाले).
गीतेतील ‘पश्यति‘, ‘मन्यते‘, ‘भवति‘, ‘उवाच‘ हे सर्व तिङन्त शब्द आहेत.
४. व्याकरणाचा सुवर्णनियम: पद (Pada)
या सर्व अभ्यासाचा गाभा एका अत्यंत छोट्या पण शक्तिशाली सूत्रात दडलेला आहे:
सूत्र: सुप्तिङन्तं पदम् (१.४.१४) = सुप्-प्रत्ययान्तशब्दाः तिङ्-प्रत्ययान्तशब्दाः च पदसंज्ञकाः भवन्ति । यथा – रामः, अस्ति ।
अर्थ: सुबन्त (सुप् प्रत्यय लागलेले शब्द) आणि तिङन्त (तिङ् प्रत्यय लागलेले शब्द) यांनाच संस्कृत व्याकरणात ‘पद‘ असे म्हणतात.
अपदं न प्रयुञ्जीत: (ज्याला प्रत्यय लागून ‘पद‘ तयार झालेले नाही, असा कोणताही कच्चा शब्द किंवा धातू वाक्यात वापरू नये.) म्हणजेच, “राम वन गम्” असे म्हणता येणार नाही. त्याऐवजी “रामः वनं गच्छति” असेच म्हणावे लागेल. गीतेतील प्रत्येक श्लोकाचा प्रत्येक शब्द हा एकतर ‘सुबन्त‘ असतो, ‘तिङन्त‘ असतो, किंवा ‘अव्यय‘ असतो.