संस्कृतची उजळणी – पाठ ७ वा

संस्कृत व्याकरणाची मूलभूत पायाभरणी – अचूक उच्चारण आणि शब्द ओळख

मराठी भाषिकांसाठी सर्वात जमेची बाजू म्हणजे आपली लिपी ‘देवनागरी‘च आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना नवीन अक्षरे शिकण्याची गरज नाही. परंतु, संस्कृत आणि मराठी उच्चारांमध्ये काही महत्त्वाचे फरक आहेत, जे गीतेचे श्लोक म्हणताना अत्यंत आवश्यक ठरतात.

या पाठात आपण खालील ३ गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करू:

१. विसर्गाची ( : ) किमया

संस्कृतमध्ये विसर्गाचा उच्चार केवळ ‘ह‘ असा होत नाही, तर विसर्गाच्या आधी जो स्वर असतो, त्यानुसार त्याचा उच्चार बदलतो. हा नियम विद्यार्थ्यांना सांगणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.

• नियम: विसर्गाला स्वतःचा असा एकच आवाज नसतो, तो त्याच्या आधीच्या स्वराची नक्कल करतो (Echo effect).
• उदाहरणे:
  • अ नंतर विसर्ग: रामः à उच्चार: रामह. आ नंतर विसर्ग: मालाः à उच्चार: मालाहा
  • इ नंतर विसर्ग: हरिः à उच्चार: हरिहि
  • उ नंतर विसर्ग: गुरुः à उच्चार: गुरुहु
  • ऐ नंतर विसर्ग: देवैः à उच्चार: देवैहै

२. अनुस्वार ( ं ) आणि ‘म्‘

मराठीत आपण अनुस्वाराचा उच्चार अनेकदा नाकातून करतो (उदा. ‘सिंह‘, ‘हंस‘). पण संस्कृतमध्ये (विशेषतः श्लोकांच्या शेवटी) अनुस्वाराचा स्पष्ट उच्चार अर्धा ‘म्‘ असा होतो.

• गीतेत वाक्याच्या/पादाच्या शेवटी शक्यतो ‘म्‘ असाच लिहिला जातो. (उदा. धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः | मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय || – इथे कुठेही शेवटी अनुस्वार नाही).
• नियम: शब्दाच्या शेवटी अनुस्वार (ं) आला असेल, तर त्याचा स्पष्ट उच्चार अर्धा ‘म्‘ असा करायचा.
• उदाहरण: ज्ञानं = ज्ञानम्, सत्यं = सत्यम्.

३. ‘ऋ‘ आणि ‘ज्ञ‘ चे अचूक उच्चारण

येथे मराठी भाषिकांची सर्वात जास्त गल्लत होते.

• ऋ (स्वर): मराठीत आपण ‘ऋ‘ चा उच्चार ‘रु‘ (र + उ) असा करतो (उदा. ‘कृपा‘ ला आपण ‘क्रुपा‘ म्हणतो). पण संस्कृतमध्ये ‘ऋ‘ हा एक स्वतंत्र स्वर आहे. त्याचा उच्चार जिभेचे टोक टाळूच्या थोड्या अलीकडे लावून करावा लागतो. विद्यार्थ्यांना ‘रु‘ ऐवजी थोडा मऊ ‘रि/ऋ‘ असा उच्चार करण्याचा सराव द्यावा.
  • उदा. कृष्ण (क्रुष्ण नाही), पृथा (प्रुथा नाही), पितॄणाम्.
• ज्ञ (व्यंजन): मराठीत आपण याचा उच्चार ‘द्+न्+य्+अ‘ (Dnya) असा करतो. पण संस्कृतमध्ये तो ‘ज् + ञ् + अ‘ (Jnya) असा आहे. गीतेत ‘ज्ञान‘, ‘ज्ञानी‘ हे शब्द सतत येतात, तिथे ‘ज्ज्ञान‘ असा मूळ संस्कृत उच्चार करणे योग्य ठरते.

४. गीतेतील काही अत्यंत महत्त्वाची सर्वनामे (Pronouns)

गीतेत सतत वारंवार येणाऱ्या या सर्वनामांची ओळख जेणेकरून श्लोक वाचताना त्यांना काही शब्द ओळखीचे वाटतील.

उच्चार जितका शुद्ध, तितका आत्मविश्वास वाढतो.