अव्ययांची निर्मिती
प्रत्येक शब्द हा एकतर ‘सुबन्त‘ असतो, ‘तिङन्त‘ असतो, किंवा ‘अव्यय‘ असतो. तर मग अव्ययांची निर्मिती कोणत्या सूत्रांनुसार होते? हा प्रश्न अत्यंत मार्मिक आणि व्याकरणाच्या अगदी गाभाऱ्यात जाणारा आहे. सुरुवातीला एक अत्यंत महत्त्वाची गोम (रहस्य) समजून घेऊया. सर्व शब्द ‘सुबन्त, तिङन्त किंवा अव्यय‘ असतात. पण पाणिनीच्या मते, अव्यये ही सुद्धा मुळात ‘सुबन्त‘च असतात. ‘सुप्तिङन्तं पदम्‘ या सूत्रानुसार पद होण्यासाठी प्रत्यय लागावाच लागतो. मग अव्यय हे ‘पद‘ कसे बनते? याचे उत्तर आणि अव्ययांची निर्मिती सांगणारी अष्टाध्यायीतील अत्यंत महत्त्वाची सूत्रे खालीलप्रमाणे आहेत.
अव्यय म्हणजे काय? (What is an indeclinable?)
अव्ययाची पारंपरिक आणि अतिशय प्रसिद्ध व्याख्या एका श्लोकात केली जाते:
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥
(अर्थ: जे शब्द तीनही लिंगांमध्ये, सर्व विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये ‘सदृश‘ म्हणजे समान राहतात, ज्यांचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, त्यांना अव्यय म्हणतात.)
२. अव्ययांची निर्मिती करणारी पाणिनींची मुख्य सूत्रे (अव्यय संज्ञा)
पाणिनींनी पहिल्या अध्यायात अव्ययांचे वर्गीकरण करण्यासाठी काही सूत्रे दिली आहेत:
१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७) = स्वरादिगणस्य शब्दाः, निपातसंज्ञकाः शब्दाः च अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।
- अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्दांचा गण (समूह) आणि सर्व ‘निपात‘ यांना अव्यय म्हणतात.
- निपात म्हणजे काय? च (आणि), वा (किंवा), अपि (सुद्धा), एव (च), न (नाही). हे मुळातच अव्यय म्हणून जन्माला आलेले शब्द आहेत. गीतेमध्ये यांचा सर्वाधिक वापर श्लोकाची लय आणि अर्थ जोडण्यासाठी होतो.
२. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८) = यस्मात् तद्धितान्तशब्दात् सर्वे विभक्तिप्रत्ययाः न विधीयन्ते, तस्य ‘अव्यय‘ इति संज्ञा भवति ।
· अर्थ: असे ‘तद्धित‘ (नामाला लागणारे) प्रत्यय, ज्यांची सर्व विभक्तींमध्ये रूपे चालत नाहीत, ते अव्यय होतात.
- उदाहरणे: ‘त्र‘ आणि ‘तस्‘ प्रत्यय.
- सर्व + त्र = सर्वत्र (सगळीकडे)
- यद् + तस् = यतः (ज्यामुळे)
- (गीतेतील प्रसिद्ध शब्द: यत्र योगेश्वरः कृष्णः, तत्र श्रीर्विजयो भूतिः)
३. क्त्वातोसुन्कसुनः (१.१.४०) = ‘क्त्वा‘प्रत्ययान्तशब्दाः, ‘तोसुन्‘ प्रत्ययान्तशब्दाः, ‘कसुन्‘ प्रत्ययान्तशब्दाः च अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।
आणि कृन्मेजन्तः (१.१.३९) = मकारान्तः उत ‘एच्‘ वर्णान्तः कृत् प्रत्ययः यस्य अन्ते विद्यते सः शब्दः ‘अव्यय‘ नाम्ना ज्ञायते ।
- अर्थ: ज्या शब्दांच्या शेवटी ‘क्त्वा‘, ‘तुमुन्‘, ‘ल्यप्‘ असे कृत् (धातूला लागणारे) प्रत्यय येतात, ते शब्द कायमचे अव्यय बनतात.
- उदाहरणे: कृ + क्त्वा = कृत्वा (करून)
- गम् + तुमुन् = गन्तुम् (जाण्यासाठी)
- आ + गम् + ल्यप् = आगत्य (येऊन)
(हे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे, कारण गीतेत अशा अव्ययांचा (कृदंतांचा) पाऊस पडलेला आहे).
४. अव्ययीभावश्च (१.१.४१) = अव्ययीभावसमासेन निर्मितस्य शब्दस्य ‘अव्यय‘ इति संज्ञा भवति ।
- अर्थ: ‘अव्ययीभाव‘ समासाने तयार झालेले सर्व जोडशब्द हे अव्यय म्हणून काम करतात.
- उदाहरणे: यथाशक्ति (शक्तीप्रमाणे), प्रतिदिनम् (दररोज).
३. पाणिनींची जादू: अव्यय हे ‘सुबन्त‘ (पद) कसे बनते?
जर अव्ययांची रूपे चालतच नाहीत (म्हणजे त्यांना विभक्तीचे प्रत्यय लागत नाहीत), तर मग ते व्याकरणाच्या ‘सुप्तिङन्तं पदम्‘ या नियमात कसे बसतात?
यासाठी पाणिनींनी एक अत्यंत बुद्धिमान ‘बायपास‘ (Bypass) सूत्र दिले आहे:
सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) = अव्ययात् परस्य आप्-प्रत्ययानाम् सुप्-प्रत्ययानाम् च लुक्-भवति ।
- अर्थ: अव्ययावरून आलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययांचा ‘लोप‘ (Delete/Disappear) होतो.
- प्रक्रिया
१. ‘च‘ (आणि) हे एक अव्यय आहे.
२. त्याला ‘पद‘ बनवण्यासाठी पाणिनी त्याला प्रथमा एकवचनाचा ‘सु‘ प्रत्यय लावतात. (च + सु).
३. आता हे ‘सुबन्त‘ बनले.
४. लगेचच दुसऱ्या सेकंदाला ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रानुसार त्या लागलेल्या ‘सु‘ प्रत्ययाला खोडून टाकतात (लोप करतात).
५. शेवटी फक्त मूळचा ‘च‘ उरतो. पण आता तो व्याकरणाच्या दृष्टीने अधिकृत ‘सुबन्त पद‘ बनून वाक्यात वापरण्यासाठी तयार झाला आहे. पाणिनींची ही गणिती आणि प्रोग्रामिंगसारखी विचारपद्धती खरोखरच थक्क करणारी आहे.