धातूंचे १० गण आणि विकरणे
संस्कृत व्याकरणातील ‘गण‘ आणि ‘पद‘ ही संकल्पना म्हणजे क्रियापदांच्या निर्मितीची खरी प्रयोगशाळा आहे. धातूपासून क्रियापद बनताना जे बदल होतात, ते या नियमांवर अवलंबून असतात. संस्कृतमध्ये सुमारे २०००+ धातू आहेत. पाणिनींनी त्यांच्या रूपांनुसार त्यांचे १० गट केले आहेत, ज्यांना ‘गण‘ म्हणतात. धातू आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये जो प्रत्यय लागतो, त्याला ‘विकरण‘ म्हणतात.
गण क्र. | गणाचे नाव | विकरण | उदाहरण (धातू à रूप) | गीतेतील उदाहरण |
१ | भ्वादि | अ | भू à भवति | भवति (२.२०) |
२ | अदादि | – (लोप) | अद् à अत्ति | याति (८.५) |
३ | जुहोत्यादि | श्लु (द्वित्व) | हु à जुहोति | ददाति (१७.२०) |
४ | दिवादि | य | दिव् à दीव्यति | युध्यस्व (२.१८) |
५ | स्वादि | नु | सु à सुनोति | शक्नोति (५.२३) |
६ | तुदादि | अ | तुद् à तुदति | इच्छति |
७ | रुधादि | नम् / न | रुध् —> रुणद्धि | भुनक्ति |
८ | तनादि | उ | तन् à तनोति | करोति (१८.४४) |
९ | क्र्यादि | ना | क्री à क्रीणाति | जानाति (१८.१६) |
१० | चुरादि | अय | चुर् à चोरयति | कथयति |
२. परस्मैपद, आत्मनेपद आणि उभयपद
धातूचे क्रियापद होताना त्याला कोणते प्रत्यय लावायचे, हे त्याच्या ‘पदा‘वरून ठरते.
१) परस्मैपद
- अर्थ: जेव्हा क्रियेचे फळ ‘दुसऱ्याला‘ (परस्मै) मिळते किंवा क्रिया बाह्य दिशेने असते.
- प्रत्यय: ति, तः, अन्ति… (उदा. पठति – तो वाचतो).
- गीतेतील उदाहरण: गच्छति, पश्यति, वदति.
२) आत्मनेपद
- अर्थ: जेव्हा क्रियेचे फळ ‘स्वतःला‘ (आत्मने) मिळते किंवा क्रिया अंतर्गत असते.
- प्रत्यय: ते, इते, अन्ते… (उदा. लभते – त्याला मिळते).
- गीतेतील उदाहरण: भाषते, वर्तते, जायते (२.२० – “न जायते म्रियते वा कदाचिन्”).
३) उभयपद
- अर्थ: जे धातू परस्मैपद आणि आत्मनेपद दोन्ही प्रकारे वापरले जाऊ शकतात, त्यांना ‘उभयपद‘ म्हणतात.
- उदाहरण: ‘नी‘ (नेणे) à नयति / नयते; ‘कृ‘ (करणे) à करोति / कुरुते.
- गीतेतील महत्त्व: भगवान श्रीकृष्ण जेव्हा गीतेत बोलतात, तेव्हा ते अनेकदा उभयपदी धातूंचा वापर संदर्भाप्रमाणे करतात.
व्यावहारिक टीप = गीतेचा अभ्यास करताना हे सांगणे खूप महत्त्वाचे आहे की, १. १, ४, ६ आणि १० हे चार गण ‘सर्वात जास्त‘ वापरले जातात. आत्मनेपद अनेकदा गांभीर्य किंवा स्वतःच्या मनाची स्थिती दर्शवण्यासाठी वापरले जाते (उदा. “भाषसे” – तू बोलतो आहेस).