क्रियापदांची ही 3×3 matrix (३ पुरुष X ३ वचन) रचना म्हणजे संस्कृत व्याकरणाचा पाया आहे. एकदा का हे नऊ प्रत्यय लक्षात राहिले की, हजारो क्रियापदांची रूपे आपण स्वतः तयार करू शकतो. आपण हे दोन्ही तक्ते लट् लकार (वर्तमानकाळ) वापरून समजून घेऊया.
१. परस्मैपदी क्रियापद तक्ता (Parasmaipada)
यासाठी आपण ‘पठ्‘ (वाचणे) हा १ ल्या गणाचा धातू घेऊया. याचे विकरण ‘अ‘ आहे.
प्रत्यय: ति, तः, अन्ति | सि, थः, थ | मि, वः, मः
पुरुष / वचन | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
प्रथम पुरुष (तो/ती/ते) | पठति (तो वाचतो) | पठतः (ते दोघे वाचतात) | पठन्ति (ते सर्व वाचतात) |
मध्यम पुरुष (तू) | पठसि (तू वाचतोस) | पठथः (तुम्ही दोघे वाचता) | पठथ (तुम्ही सर्व वाचता) |
उत्तम पुरुष (मी) | पठामि (मी वाचतो) | पठावः (आम्ही दोघे वाचतो) | पठामः (आम्ही सर्व वाचतो) |
२. आत्मनेपदी क्रियापद तक्ता (Atmanepada)
यासाठी आपण ‘लभ्‘ (मिळवणे) हा १ ल्या गणाचा धातू घेऊया. याचेही विकरण ‘अ‘ आहे.
प्रत्यय: ते, इते, अन्ते | से, इथे, ध्वे | ए, वहे, महे
पुरुष / वचन | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
प्रथम पुरुष | लभते (त्याला मिळते) | लभेते (त्या दोघांना मिळते) | लभन्ते (त्या सर्वांना मिळते) |
मध्यम पुरुष | लभसे (तुला मिळते) | लभेथे (तुम्हा दोघांना मिळते) | लभध्वे (तुम्हा सर्वांना मिळते) |
उत्तम पुरुष | लभे (मला मिळते) | लभावहे (आम्हा दोघांना मिळते) | लभामहे (आम्हा सर्वांना मिळते) |
गीतेतील काही महत्त्वाची उदाहरणे:
- परस्मैपद (प्रथम पुरुष एकवचन): “धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥” (येथे ‘कुर्वत‘ हे लङ् लकारात आहे, पण लट् मध्ये ते ‘करोति‘ होते).
- आत्मनेपद (प्रथम पुरुष एकवचन): “न जायते म्रियते वा कदाचिन्…” (२.२०) – ‘जायते‘ (जन्म घेतो) हे ‘जन्‘ धातूचे आत्मनेपदी रूप आहे.
- आत्मनेपद (मध्यम पुरुष एकवचन): “कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्… भाषसे…” – भगवान अर्जुनाला म्हणतात, “तू बोलतो आहेस” (भाषसे).
महत्त्वाची टीप:
उत्तम पुरुषात (मी/आम्ही) प्रत्यय लावताना धातूच्या ‘अ‘ चा ‘आ‘ होतो (उदा. पठ + मि = पठामि), हे संधिनियमांमुळे होते.