कर्तरि, कर्मणि आणि भावे प्रयोग
संस्कृत व्याकरणानुसार प्रयोगाचे विश्लेषण महर्षी पाणिनी यांच्या ‘अष्टाध्यायी‘ मधील सूत्रांशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. पाणिनींनी अत्यंत सूक्ष्म पद्धतीने कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्यातील संबंध स्पष्ट केले आहेत. संस्कृतमध्ये प्रयोगाचे प्रमुख तीन प्रकार आणि त्यांचे ‘अष्टाध्यायी‘ व ‘भगवद्गीते‘तील विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.
१. कर्तरि प्रयोग (Active Voice)
अष्टाध्यायी सूत्र:
- लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (३.४.६९): हे सूत्र सांगते की ‘ल्‘ (लकार/काळ) सकर्मक धातूंमध्ये ‘कर्ता‘ आणि ‘कर्म‘ यांच्यासाठी होतो, तर अकर्मक धातूंमध्ये ‘कर्ता‘ आणि ‘भाव‘ (क्रिया) यांच्यासाठी होतो.
- कर्तरि शप् (३.१.६८): कर्तरि प्रयोगात धातूला ‘शप्‘ विकरण लागते.
नियम:
- कर्ता: प्रथमा विभक्ती (मुख्य).
- कर्म: द्वितीया विभक्ती.
- क्रियापद: कर्त्याच्या पुरुष आणि वचनानुसार चालते.
गीतेतील उदाहरण:
“अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥” (१८.६६)
- कर्ता: अहम् (मी) – प्रथमा विभक्ती.
- कर्म: त्वाम् (तुला) – द्वितीया विभक्ती.
- क्रियापद: मोक्षयिष्यामि (मुक्त करीन) – हे ‘अहम्‘ (उत्तम पुरुष, एकवचन) या कर्त्यानुसार आहे.
२. कर्मणि प्रयोग (Passive Voice)
अष्टाध्यायी सूत्र:
- सार्वधातुके यक् (३.१.६७): कर्मणि प्रयोगात धातूला ‘यक्‘ (य) हा प्रत्यय लागतो.
- या प्रयोगात क्रियापद नेहमी आत्मनेपदी असते.
नियम:
- कर्ता: तृतीया विभक्ती.
- कर्म: प्रथमा विभक्ती (मुख्य).
- क्रियापद: कर्माच्या पुरुष आणि वचनानुसार चालते.
गीतेतील उदाहरण:
“मयैवैते निहताः पूर्वमेव…” (११.३३)
- कर्ता: मया (माझ्याद्वारे) – तृतीया विभक्ती.
- कर्म: एते (हे सर्व कौरव) – प्रथमा विभक्ती (बहुवचन).
- क्रियापद: निहताः (मारले गेले आहेत) – हे ‘एते‘ या कर्मानुसार (पुल्लिंगी, बहुवचन) आहे.
३. भावे प्रयोग (Impersonal Voice)
अष्टाध्यायी सूत्र:
- तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः (३.४.७०): हे सूत्र स्पष्ट करते की ‘भाव‘ आणि ‘कर्म‘ याच अर्थांमध्ये कृत्य, क्त आणि खलर्थक प्रत्यय होतात. भावे प्रयोग फक्त अकर्मक (ज्याला कर्म नसते) धातूंच्या बाबतीत होतो.
नियम:
- कर्ता: तृतीया विभक्ती.
- कर्म: नसते.
- क्रियापद: नेहमी प्रथम पुरुष, एकवचन आणि आत्मनेपदी असते. कर्त्याचे वचन बदलले तरी क्रियापद बदलत नाही.
गीतेतील उदाहरण (प्रसंगावरून):
गीतेमध्ये शुद्ध भावे प्रयोगाची उदाहरणे कमी असली तरी, उपदेशात्मक वाक्यात याचा भाव येतो.
“स्थितप्रज्ञस्य का भाषा…” (२.५४) (येथे ‘भू‘ धातूचा अध्याहार केल्यास)
- जर आपण “तेन भूयते” (त्याच्याद्वारे ‘असणे‘ घडते) असे वाक्य पाहिले:
- कर्ता: तेन (त्याच्याद्वारे) – तृतीया विभक्ती.
- क्रियापद: भूयते – प्रथम पुरुष, एकवचन.