संस्कृतची उजळणी – पाठ २३ वा

अच् सन्धि नियमांची पाणिनीय अष्टाध्यायीतील क्रमवार सूत्रे

पाणिनीच्या ‘अच संधी‘ (स्वर संधी) प्रकरणामध्ये वरील १५ सूत्रांव्यतिरिक्त अजूनही काही महत्त्वाची सूत्रे आणि वार्तिके (कात्यायनाने सूत्रांवर केलेली पुरवणी) आहेत. हे नियम प्रामुख्याने अपवाद (Exceptions), विकल्प (Options) आणि काही विशिष्ट शब्दांच्या सिद्धीसाठी वापरले जातात. या उर्वरित स्वर संधीच्या नियमांचे कोष्टक खालीलप्रमाणे आहे:

(टीप: या व्यतिरिक्तही स्वरसंधीत काही अत्यंत सूक्ष्म वार्तिके आहेत (उदा. ‘प्रादूहोढोढ्येष्येष्येषु‘, ‘ऋते च तृतीयासमासे‘), परंतु वर दिलेली सूत्रे संस्कृत साहित्य आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने सर्वाधिक महत्त्वाची मानली जातात.)

[1] वृद्धिरादैच् । (१.१.१) = ‘आ‘, ‘ऐ‘, ‘औ‘ एते त्रयः वर्णाः अनेन सूत्रेण वृद्धिसंज्ञकाः भवन्ति । आ, ऐ, औ या तीन वर्णांना वृद्धिसंज्ञक वर्ण म्हणतात. राम: रकारोत्तरः आकारः, शैवः शकारोत्तरः ऐकारः, गौरवः गकारोत्तरः औकारः ।

[5] आद्गुणः (६.१.८७) = अवर्णात् अच्-वर्णे परे संहितायाम् पूर्वपरयोः एकः गुणः आदेशः भवति । अ + इ = ए, अ + उ = ओ, अ + ऋ = अर्, अ + लृ = अल् । इथे दोन्ही वर्णांना एकादेश होतो. अवर्णात् इवर्णे परे उभयोः एकादेशः एकारः विधीयते । देवानाम् इन्द्रः → देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः । महान् च असौ इन्द्रश्च → महत् + इन्द्रः → महा + इन्द्र [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः (६.३.४६) इति आकारादेशः] → महेन्द्रः । देवानाम् ईशः →‌ देव + ईशः → देवेशः। अवर्णात् उवर्णे परे उभयोः एकादेशः ओकारः विधीयते । सूर्यस्य उदयः → सूर्य + उदयः → सूर्योदयः । गङ्गायाः उदकम् → गङ्गा + उदकम् → गङ्गोदकम् । पादेन ऊनम् → पाद + ऊनम् →‌ पादोनम् (पाव भागाने कमी ) । एकया ऊनम् → एका + ऊनम् → एकोनम् (एकाने कमी) । अवर्णात् ऋवर्णे परे उभयोः एकादेशः अर् विधीयते । देवानाम् ऋषिः → देव + ऋषिः → देवर्षिः । महान् च असौ ऋषिः → महत् + ऋषिः → महा + ऋषिः [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः (६.३.४६) इति आकारादेशः] → महर्षिः । आकार-ऋकारयोः अपि अर्-आदेशः एव भवति, ‘आर्‘ इति न । प्रथमश्च असौ ॠकारश्च → प्रथम + ॠकारः → प्रथमर्कार । बालिकायाः ॠकारः → बालिका + ॠकारः → बालिकर्कार । आकार-ॠकारयोः अपि अर्-आदेशः एव भवति, ‘आर्‘ इति न । अवर्णात् ऌवर्णे परे उभयोः एकादेशः अल् विधीयते । कृष्णस्य ऌकारः → कृष्ण + ऌकारः →‌ कृष्णल्कारः । महान् च असौ ऌकारश्च → महत् + ऌकारः → महा + ऌकारः [आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः (६.३.४६) इति आकारादेशः] → महल्कारः । आकार-ऌकारयोः अपि अल्-आदेशः एव भवति, ‘आल्‘ इति न । बाध्यबाधकभावः १) अवर्णात् अवर्णे परे, प्रकृतसूत्रेण उभयोः गुणादेशे प्राप्ते, तद् बाधित्वा अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) इत्यनेन पूर्वपरयोः एकः सवर्णदीर्घादेशः भवति ।

[6] वृद्धिरेचि (६.१.८८) = अवर्णात् एच्-वर्णे परे संहितायाम् पूर्वपरयोः एकः वृद्धि-एकादेशः भवति ।

(अ / आ) + (ए / ऐ) = ऐ, (अ / आ) + (ओ, औ) = औ ।  अवर्णात् (अकारात् / आकारात्) संहितायाम् एकारः/ऐकारः/ओकारः/औकारः विद्यते चेत् उभयोः वृद्ध्येकादेशः भवति । अवर्णात् एकारे, ऐकारे वा परे उभयोः एकादेशः ऐकारः विधीयते । कृष्णस्य एकत्वम् → कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम् । ललितायाः एकत्वम् → ललिता + एकत्वम् → ललितैकत्वम् । देवस्य ऐश्वर्यम् → देव + ऐश्वर्यम् → देवैश्वर्यम् । ललितायाः ऐश्वर्यम् → ललिता + ऐश्वर्यम् → ललितैश्वर्यम् । अवर्णात् ओकारे, औकारे वा परे उभयोः एकादेशः औकारः विधीयते । जलस्य ओघः → जल + ओघः → जलौघः । गङ्गायाः ओघः → गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः । कृष्णस्य औचित्यम् → कृष्ण + औचित्यम् → कृष्णौचित्यम् । गङ्गायाः औचित्यम् → गङ्गा + औचित्यम् → गङ्गौचित्यम् । वृद्धिरेचि (६.१.८८) सूत्रेण केवलम् ऐकारादेशः औकारादेशः वा भवति, आर्–आदेशः कदापि न विधीयते । अकारात् / आकारात् ऋवर्णे परे आद्गुणः (६.१.८७) इत्यस्य अपवादत्वेन वृद्धिरेचि (६.१.८८) इति सूत्रम् नैव प्रवर्तते इत्याशयः ।

[8] अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) = अक्-वर्णात् सवर्णे अच्-वर्णे परे संहितायाम् पूर्वपरयोः एकः दीर्घ-एकादेशः भवति । अ + अ = आ, इ + इ = ई, उ + उ = ऊ, ऋ + ऋ = ॠ, लृ + लृ = ॠ । अवर्णात् परः अवर्णः — दैत्यस्य अरिः → दैत्य + अरिः → दैत्यारिः । गङ्गायाः अरिः → गङ्गा + अरिः → गङ्गारिः । कृष्णस्य आतिथ्यम् → कृष्ण + आतिथ्यम् → कृष्णातिथ्यम् । सीतायाः आतिथ्यम् → सीता + आतिथ्यम् → सीताथित्यम् । इवर्णात् परः इवर्णः — शचेः इन्द्रः → शचि + इन्द्रः → शचीन्द्रः । नद्याः इन्द्रः → नदी + इन्द्रः → नदीन्द्रः । मुनीनाम् ईशः → मुनि + ईशः → मुनीशः । श्रियः ईशः → श्री + ईशः → श्रीशः । उवर्णात् परः उवर्णः — भानोः उदयः → भानु + उदयः → भानूदयः । भुवाः उदयः → भू + उदयः → भूदयः ।
शिशोः ऊतिः (रक्षणम्) → शिशु + ऊतिः → शिशूतिः । वध्वाः ऊतिः → वधू + ऊतिः → वधूतिः । ऋवर्णात् परः ऋवर्णः/ऌवर्णः — पितुः ऋणम् → पितृ + ऋणम → पितॄणम् । होतृ + ऌकारः → होतृ + ऌकारः → होतॄकारः । ऋकार-ऌकारयोः सवर्णदीर्घे दीर्घ-ॠकारः एकादेशरूपेण विधीयते ।

[9] एङः पदान्तादति (६.१.१०९) = पदान्त-एङ्-वर्णात् ह्रस्व-अकारे परे पूर्वपरयोः एकः पूर्वरूप-एकादेशः भवति ।

[10] प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् (६.१.१२५) = प्लुतवर्णेभ्यः प्रगृह्यसंज्ञकशब्देभ्यः अनन्तरम् संहितायाम् स्वरः विद्यते चेद् अपि तत्र सन्धिः न भवति । प्लुतसंज्ञकवर्णाः, प्रगृह्यसंज्ञकशब्दाः च तेभ्यः अनन्तरम् विद्यमानैः अच्-वर्णैः सह सन्धिकार्यम् न कुर्वन्ति, प्रकृत्या (मूलस्वरूपे) एव तिष्ठन्ति इति प्रकृतसूत्रस्य अर्थः । क्रमेण उदाहरणे एते –

१. प्लुतवर्णानाम् अचि प्रकृतिभावः — ऊकालोऽज्झ्रस्वदीर्घप्लुतः (१.२.२७) इत्यनेन स्वराणाम् ह्रस्व-दीर्घ-प्लुतादयः भेदाः कृताः सन्ति । त्रिमात्रिकः स्वरः प्लुतसंज्ञकः भवति इति अस्य सूत्रस्य आशयः । शब्देषु मूलरूपेण प्लुतस्वरः कुत्रापि न दृश्यते, परन्तु वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः ८.२.८२ इत्यस्मिन् अधिकारे विद्यमानैः २७-सूत्रैः भिन्नेषु सन्दर्भेषु स्वराणाम् प्लुतसंज्ञा दीयते । एतैः सूत्रैः सिद्धः प्लुतः स्वरः तस्मात् अग्रे विद्यमानेन अच्-वर्णेन सह सन्धिकार्यम् न करोति इति प्रकृतसूत्रस्य आशयः । यथा, एहि कृष्ण३, अत्र गौश्चरति अस्मिन् वाक्ये कृष्ण-शब्दस्य अन्तिम-अकारस्य दूराद्धूते च (८.२.८४) इत्यनेन प्लुतसंज्ञायाम् कृतायाम् तस्य अत्र-शब्दस्य अकारेण सह संहितायाम् सवर्णदीर्घः न भवति ।

[11] ईदूदेद् द्विवचनम् प्रगृह्यम् (१.१.११) = ईत्–ऊत्–एत् द्विवचनं प्रगृह्यम् । द्विवचनस्य दीर्घ-ईकारान्तम्, दीर्घ-ऊकारान्तम् तथा एकारान्तम् रूपम् ‘प्रगृह्य‘संज्ञकम् भवति । व्याकरणशास्त्रे वर्णानां, शब्दानां च लघुरूपेण निर्देशार्थम् काश्चन संज्ञाः निर्दिष्टाः सन्ति । एतासु अन्यतमा वर्तते ‘प्रगृह्यम्‘ इति संज्ञा । अष्टाध्याय्याम् ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् (१.१.११) इत्यतः ईदूतौ च सप्तम्यर्थे (१.१.१९) एतैः नवभिः सूत्रैः प्रगृह्यसंज्ञा दीयते । अस्य सूत्रसमूहस्य इदम् प्रथमं सूत्रम् । द्विवचनस्य तिङन्तं तथा सुबन्तं शब्दरूपम् यदि दीर्घ-ईकारान्तम् / दीर्घ-ऊकारान्तम् / एकारान्तम् अस्ति, तर्हि तस्य प्रगृह्यसंज्ञा भवति – इति अस्य सूत्रस्य आशयः ।

कानिचन उदाहरणानि एतानि —

१. ‘हरि‘ शब्दस्य प्रथमाद्वितीयाद्विवचनम् हरी इति ईकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञकं भवति ।

२. ‘साधु‘ शब्दस्य प्रथमाद्वितीयाद्विवचनम् साधू इति ऊकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञकं भवति ।
३. ‘माला‘ शब्दस्य प्रथमाद्वितीयाद्विवचनम् माले इति एकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञकं भवति ।
४. ‘द्वि‘ शब्दस्य स्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गयोः प्रथमाद्विवचनम् द्वितीयाद्विवचनम् च द्वे इति एकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञकं भवति ।
५. ‘पच्‘ धातोः लट्लकारस्य द्विवचनस्य रूपाणि – पचेते, पचेथे, पचावहे एतानि एकारान्तत्वात् प्रगृह्यसंज्ञकं भवति ।

कानिचन प्रत्युदाहरणानि एतानि —

[12] अदसो मात् (१.१.१२) = ‘अदस्‘ शब्दस्यरूपेषु मकारात् अनन्तरम् विद्यमानस्य दीर्घ-ईकारस्य, दीर्घ-ऊकारस्य, दीर्घ-एकारस्य च ‘प्रगृह्यम्‘ इति संज्ञा भवति । व्याकरणशास्त्रे वर्णानां, शब्दानां च लघुरूपेण निर्देशार्थम् काश्चन संज्ञाः निर्दिष्टाः सन्ति । एतासु अन्यतमा वर्तते ‘प्रगृह्यम्‘ इति संज्ञा । अष्टाध्याय्याम् ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् (१.१.११) इत्यतः ईदूतौ च सप्तम्यर्थे (१.१.१९) एतैः नवभिः सूत्रैः प्रगृह्यसंज्ञा दीयते । अस्य सूत्रसमूहस्य इदम् द्वितीयं सूत्रम् । अनेन सूत्रेण अदस्-शब्दस्य रूपेषु मकारात् अनन्तरम् विद्यमानस्य दीर्घ-ईकारस्य, दीर्घ-ऊकारस्य, दीर्घ-एकारस्य च प्रगृह्यसंज्ञा भवति — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । एतादाशानि रूपाणि एतानि —

१) पुंलिङ्गे – अमू (प्रथमा/द्वितीया-द्विवचनम्) – अत्र विद्यमानः मकारोत्तरः ऊकारः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।
२)पुंलिङ्गे – अमी (प्रथमाबहुवचनम्) – अत्र विद्यमानः मकारोत्तरः ईकारः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।
३) स्त्रीलिङ्गे – अमू (प्रथमा/द्वितीया-द्विवचनम्) – अत्र विद्यमानः मकारोत्तरः ऊकारः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।
३) नपुंसकलिङ्गे – अमू (प्रथमा/द्वितीया-द्विवचनम्) – अत्र विद्यमानः मकारोत्तरः ऊकारः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।