श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील १० व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
नवव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी पृथ्वीचा पवित्र सुगंध, अग्नीचे तेज, सर्व भूतांमधील जीवन आणि तपस्वींचे तप या रूपाने आपले नित्य अस्तित्व
स्पष्ट केले. आता या दहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या सर्व व्यक्त सृष्टीच्या
‘अव्यक्त
मूळ कारणाचे‘ (The Primeval Seed) आणि मानवी
प्रतिभेच्या सर्वोच्च शक्तींचे मर्म उलगडून दाखवतात. सृष्टीतील अनंत ‘सर्व प्राणिमात्रांचे अनादी व
अविनाशी असे मूळ सनातन बीज मीच आहे‘ (बीजं मां सर्वभूतानां
विद्धि पार्थ सनातनम्); तसेच ‘बुद्धिमानांमधील सूक्ष्म
विवेकयुक्त बुद्धी आणि प्रभावशील तेजस्वी पुरुषांमधील तेज मीच आहे‘;
हे आत्मतत्त्वाचे अद्भूत रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि
पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि
तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
संधी विग्रह
बीजम् माम् सर्व-भूतानाम्
विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिः बुद्धिमताम् अस्मि
तेजः तेजस्विनाम् अहम् ॥ १० ॥
३. शब्दार्थ
·
बीजम् = मूळ बीज / उगमस्थान /
निर्मितीचे कारण
·
माम् = मला (परमात्म्याला)
·
सर्व-भूतानाम् = सर्व प्राणिमात्रांचे /
चराचर सृष्टीचे
·
विद्धि = तू जाण / समजून घे
·
पार्थ = हे पार्था (पृथापुत्रा
अर्जुना!)
·
सनातनम् = सनातन / नित्य / अनादी आणि
अनंत (कधीही नाश न पावणारे)
·
बुद्धिः = विवेकयुक्त निर्णयशक्ती /
प्रज्ञा / बुद्धी
·
बुद्धिमताम् = बुद्धिमान लोकांची /
विचारवंतांची
·
अस्मि = मी आहे
·
तेजः = प्रभाव / तेज / वर्चस्व / आंतरिक प्रभा
·
तेजस्विनाम् = तेजस्वी पुरुषांचे /
प्रभावसंपन्न लोकांचे
·
अहम् = मी (साक्षात भगवान)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था! तू मला सर्व
प्राणिमात्रांचे नित्य आणि अनादी असे सनातन बीज समज (बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि
पार्थ सनातनम्). तसेच बुद्धिमानांमधील निश्चय करणारी बुद्धी मी आहे
(बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि); आणि प्रभावशाली तेजस्वी लोकांच्या ठायी असणारे
तेज मीच आहे (तेजस्तेजस्विनामहम्).”
या
श्लोकात सृष्टीच्या मूळ कारणाचे आणि मानवी क्षमतेचे तीन सर्वोच्च पैलू मांडले
आहेत:
1.
बीजं सनातनम् (The Eternal Seed): झाडाचे सामान्य बीज झाड
उगवल्यावर नष्ट होते; परंतु परमात्मा असे अलौकिक ‘सनातन बीज‘ आहे, जे संपूर्ण
विश्वाला जन्म देऊनही स्वतः जसेच्या तसे अक्षय, अविनाशी आणि
नित्य राहते.
2.
बुद्धिर्बुद्धिमताम् (The Source of Intellect): शास्त्र समजून घेण्याची,
योग्य-अयोग्य निवडण्याची आणि सत्य जाणण्याची जी सूक्ष्मातिसूक्ष्म
निर्णयशक्ती (प्रज्ञा) विचारवंतांमध्ये असते, ती साक्षात
ईश्वराचीच बुद्धी आहे.
3.
तेजस्तेजस्विनाम् (Charisma and Moral Authority): महापुरुष, नेते आणि शूर वीरांच्या व्यक्तिमत्त्वातून जो एक अदृश्य, लोभस आणि प्रभावी दबदबा किंवा नैतिक तेज झळकते, ते
भगवंतांचेच रूप आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘बीजम्‘ म्हणजे सर्व चराचर भूतांच्या अंकुरण्याचे (उत्पत्तीचे) मूळ कारण. संसारातील इतर बीजे अंकुर आल्यावर
नष्ट होतात, पण हे ‘सनातन‘ बीज प्रलयाच्या
शेवटीही नष्ट न होता नित्य राहते. तसेच ‘बुद्धिमताम् बुद्धिः‘ म्हणजे विवेक-सामर्थ्य आणि ‘तेजस्विनाम् तेजः‘ म्हणजे प्रागल्भ्य (प्रभाव/ओज);
हे सर्व परमात्मा स्वतः असल्यामुळे विश्वातील सर्व ज्ञानी आणि
तेजस्वी लोक मूलतः ईश्वरावरच आधारलेले आहेत.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व जीवांना उत्पत्तीसाठी
मूळ आधार देणे, बुद्धिवंतांना योग्य विचार करण्याचे सामर्थ्य
पुरवणे आणि तेजस्वी व्यक्तींना त्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण तेज प्रदान करणे ही
भगवंतांच्या कृपेचीच कार्ये आहेत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील सनातन बीजाचे आणि बुद्धीच्या तेजाचे वर्णन करताना
अत्यंत गोड, प्रासादिक
व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
गा पार्था सुजाणा। सकळ सृष्टीचिया विधाना। मीचि
एक बीज जाणा। सनातन बापा॥ जैसें
बीजाविण वृक्ष न फळे। तैसें मजविण जग न कळे। परि वृक्ष सरे, बीज न गळे। अव्यक्त माझें॥ आणि बुद्धिमंतांचिया अंतरीं। जी विवेकाची प्रभा उभी करी।
तत्त्व जाणोनि निश्चय धरी। ते
बुद्धि मी जाण॥ तेजस्वी
पुरुषांचिया ठायीं। जयाचेनि तेजें दिपविती पाही। तो प्रतापु मीचि सर्वही। नटलों असे॥
माउली
म्हणतात— “हे
सुजाण अर्जुना, ऐक! या संपूर्ण सृष्टीच्या उत्पत्तीचे नित्य
व सनातन असे मूळ, आदिबीज मीच आहे. ज्याप्रमाणे बीजाशिवाय झाड
उगवत नाही, तसे माझ्या अस्तित्वाविना हे जग निर्माण होऊ शकत
नाही. झाड नष्ट झाले तरी त्याचे मूळ बीज जसे शिल्लक राहते, तसेच
प्रलयातही माझे मूळ स्वरूप अक्षय राहते. आणि ज्ञानी, विचारवंत
लोकांच्या अंतःकरणात जी तत्त्वाचा अचूक निर्णय करणारी विवेकी बुद्धी प्रगट होते,
ती बुद्धी मीच आहे. तसेच तेजस्वी पुरुषांच्या ठिकाणी ज्या प्रभावाने
आणि प्रतापाने जग दिपून जाते, ते पराक्रमी तेज साक्षात मीच
आहे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात बुद्धीचा अहंकार आणि स्वतःच्या कौशल्यांचा गर्व बाळगणाऱ्या मानवासाठी हा
श्लोक विनम्रतेचे सर्वोच्च सूत्र देतो:
·
अहंकाराचे विसर्जन (Humility in Intelligence): आपल्याला मिळालेली तीक्ष्ण
बुद्धी, आयक्यू (IQ) किंवा
निर्णयक्षमता ही आपली स्वतःची नसून ती ईश्वराची देणगी (बुद्धिर्बुद्धिमताम्) आहे;
हे समजल्यास बुद्धीचा गर्व गळून पडतो.
·
बीजरूप क्षमतेची ओळख (Inner Potential): जर साक्षात परमात्माच
आपल्यातील मूळ सनातन बीज आहे, तर प्रत्येक माणसामध्ये
अमर्याद आत्मिक शक्ती आणि प्रगतीची बीजे आधीच पेरलेली आहेत.
·
तेजाचा सत्कारणी वापर: आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव
(तेज) इतरांना दाबण्यासाठी न वापरता चांगल्या कामासाठी आणि समाजाच्या कल्याणासाठी
वापरणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या दहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःला सर्व सृष्टीचे सनातन बीज, बुद्धिमंतांची बुद्धी आणि
तेजस्वितांचे तेज म्हणून घोषित केले आहे.
आता मानवी शरीरातील बळ आणि इच्छांचा समतोल साधताना— ‘काम आणि आसक्तीने रहित असणाऱ्या बलवानांचे शुद्ध बळ मी आहे; आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये धर्माला अनुकूल असणारा (सद्हेतूचा) काम मीच
आहे (बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् / धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ)‘—
या अत्यंत पवित्र व क्रांतिकारक सत्याचे दर्शन भगवान पुढील अकराव्या
श्लोकात घडवणार आहेत.