श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, जो भक्त ज्या ज्या देवतेची
पूजा करू इच्छितो, त्या देवतेच्या ठिकाणी त्याची ती श्रद्धा
अंतर्यामी राहून मीच दृढ करतो. आता या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या
सकाम उपासनेचे ‘अंतिम फळ आणि त्यामागील खरा सूत्रधार‘ उलगडून दाखवतात. ती दृढ श्रद्धा लाभल्यानंतर तो भक्त त्या देवतेची अत्यंत
निष्ठेने आराधना करतो आणि त्याला त्याच्या इच्छित भोगांची प्राप्तीही होते;
परंतु ‘त्या देवतेकडून मिळणारी ती सर्व इच्छित फळे प्रत्यक्षात त्या स्वतंत्र
देवतेने दिलेली नसून, अंतर्यामी अशा साक्षात मीच विहित (मंजूर) केलेली असतात‘ (लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि
तान्), हे सर्व कर्मफळांचे अंतिम ईश्वरी
सत्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
स तया
श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः
कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥
संधी विग्रह
सः तया
श्रद्धया युक्तः तस्य आराधनम् ईहते ।
लभते च ततः
कामान् मया एव विहितान् हि तान् ॥ २२ ॥
३. शब्दार्थ
·
सः = तो (सकाम भक्त)
·
तया = त्या (माझ्याद्वारे दृढ केलेल्या)
·
श्रद्धया = श्रद्धेने / विश्वासाने
·
युक्तः = युक्त होऊन / प्रेरित होऊन
·
तस्य = त्या (विशिष्ट देवतेच्या रूपाच्या)
·
आराधनम् = पूजेचा / आराधनेचा /
उपासनेचा
·
ईहते = प्रयत्न करतो / आचरण करतो
·
लभते = प्राप्त करतो / मिळवतो
·
च = आणि
·
ततः = त्या देवतेपासून (त्या उपासनेच्या माध्यमातून)
·
कामान् = इच्छित भोग / कामना केलेली
फळे
·
मया = माझ्याद्वारेच (साक्षात परमात्म्याकडून)
·
एव = केवळ / च
·
विहितान् = विहित केलेली / निर्माण
केलेली / मंजूर केलेली
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
तान् = ती सर्व (इच्छित फळे)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “तो सकाम भक्त त्या (मी
दृढ केलेल्या) श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवतेची आराधना करतो (स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते);
आणि त्या
देवतेच्या माध्यमातून त्याला त्याच्या इच्छित फळांची प्राप्ती होते (लभते च ततः कामान्). परंतु ती सर्व फळे निश्चितपणे
साक्षात माझ्याकडूनच विहित (दिलेली) असतात (मयैव
विहितान्हि तान्).”
या
श्लोकात कर्मफळ आणि देवतोपासनेचे तीन मूलभूत सिद्धांत स्पष्ट केले आहेत:
1.
श्रद्धया आराधनम् (The Power of Devotional Action): जेव्हा भगवंत अंतर्यामी राहून
भक्ताची श्रद्धा स्थिर करतात, तेव्हा तो भक्त पूर्ण
एकाग्रतेने त्या त्या देवतेचे विधी, मंत्र आणि व्रत आचरणात
आणतो.
2.
देवता केवळ माध्यम (Deities as Divine Channels): विविध देवता या स्वतंत्रपणे फळ देणाऱ्या नसून त्या एकाच
विराट परमात्म्याची विविध कार्यक्षेत्रे (Departments) आहेत.
3. मयैव
विहितान् (The
Supreme Dispenser of Fruits):
कोणत्याही बँकेच्या
शाखेतून पैसे काढले तरी मूळ खजिना रिझर्व्ह बँकेचाच असतो; तद्वत कोणत्याही
देवतेच्या पूजेने जे काही ऐहिक फळ (धन, पुत्र, आरोग्य, जय) भक्ताला मिळते, ते
प्रत्यक्षात सर्व कर्मांचे नियमन करणाऱ्या साक्षात जगन्नियंत्या भगवंताकडूनच संमत
झालेले असते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, इतर देवता या जड किंवा
उपाधीयुक्त असल्याने त्या स्वतःच्या मर्जीने कोणालाही कर्मफळ देऊ शकत नाहीत. सर्व
प्राण्यांचे कर्म, पूर्वसंस्कार आणि फळ यांचा हिशोब ठेवणारा
केवळ एक ‘सर्वज्ञ सर्वेश्वर परमात्मा‘ आहे.
त्यामुळे भक्ताला मिळणारे कोणतेही फळ हे ईश्वरानेच पूर्वकर्मानुसार ‘विहित‘ (निश्चित) केलेले असते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व देवता साक्षात
परमात्म्याचे शरीर असल्यामुळे, त्या देवतेच्या अंतर्यामी
वसलेला परमात्मा स्वतःच त्या देवतेच्या पूजेने प्रसन्न होऊन त्या भक्ताला त्याचे
इच्छित भोग प्रदान करतो. अज्ञानामुळे भक्ताला वाटते की हे फळ त्या बाह्य देवतेने
दिले आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या फळदातेपणाचे आणि भक्ताच्या अज्ञानाचे
वर्णन करताना अत्यंत गोड प्रासादिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
तया
दृढ श्रद्धेचिया जोडीं। तो देवतेसी भजे आवडीं। उपचार-विधीची
आवडी। वाढवीतसे॥ मग
जया जया फळाची आशा। धरूनि पूजित होता परेशा। तें फळ पावे तो तैसा। साचोकारें॥
परि तें फळ देवतेनें दिलें।
ऐसें तया मानसीं ठसावलें। हें
अज्ञानचि तयासी जालें। न कळे तत्त्व॥ जैसें शेतामाजीं अन्न पिकतें। परि
मेघकृपेनेंचि संभवतें। तैसें
सर्व फळांचें विधातें। मीचि एक बापा॥ मीचि अंतर्यामीं वसोनिया जाण। फळ देतों तयासी
पूर्ण। परि मज
नेणती अज्ञानी जन। भुलले माये॥
माउली
म्हणतात— “त्या
दृढ श्रद्धेच्या बळावर तो भक्त त्या त्या देवतेची आवडीने पूजा करू लागतो आणि
नानाविध उपचार-विधी करतो. मग ज्या ज्या फळाची इच्छा धरून तो आराधना करत होता,
ते फळ त्याला नक्की प्राप्त होते. परंतु ‘हे
फळ मला त्या अमुक देवतेने दिले‘ असा त्याचा पक्का गैरसमज
होतो; कारण त्याला मूळ तत्त्व कळत नाही. ज्याप्रमाणे शेतात
धान्य पिकते हे खरे, पण ते केवळ आकाशातील मेघांच्या कृपेनेच
पिकते; तसेच सर्व जगातील सर्व फळांचा खरा विधाता केवळ मीच
एकटा आहे. मीच अंतर्यामी राहून त्याचे फळ त्याला देतो; परंतु
मायेने मोहित झालेले अज्ञानी लोक मला मूळ फळदाता म्हणून ओळखू शकत नाहीत.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानवी व्यवहारात आणि मानसशास्त्रात हा श्लोक एकाग्रतेचे फळ व कृतज्ञतेचे खरे स्थान
शिकवतो:
·
एकाग्र श्रद्धेचे फळ (Power of Focused Effort): आपण ज्या कार्यावर (मग ते
शिक्षण असो, व्यवसाय असो वा कला) निस्सीम श्रद्धा ठेवून
पूर्ण प्रयत्न करतो, त्यातून निश्चित फळ (कामान्) मिळते;
कारण श्रद्धेमध्ये कार्य सिद्धीस नेण्याची नैसर्गिक ताकद आहे.
·
खऱ्या स्रोताची ओळख (Recognizing the Ultimate Source): आपल्या यशामागे बॉस, बँक, मित्र किंवा परिस्थिती हे केवळ बाह्य माध्यम (Channel)
असतात; त्या सर्वांमागे कार्य करणारी ईश्वरी
कृपा आणि स्वतःचे सत्कर्म हेच मूळ कारण असते.
·
संकुचिततेचा त्याग: केवळ वरवरच्या साधनांना किंवा
व्यक्तींना सर्वस्व न मानता त्यामागील वैश्विक नियंता ओळखून विनम्र राहणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, सर्व देवतांच्या माध्यमातून
मिळणारी फळे अंततः परमात्माच प्रदान करतो.
परंतु जर सकाम भक्तांना त्यांची इच्छित फळे मिळतातच, तर मग सकाम भक्ती आणि
भगवंतांची निष्काम भक्ती यांत काय फरक आहे? यावर उत्तर
देताना— ‘अल्प बुद्धी असणाऱ्या त्या सकाम भक्तांना मिळणारे ते फळ मात्र नाशवंत
(मर्यादित) असते; देवतांना पूजणारे त्या देवतांना पावतात,
परंतु माझे अनन्य भक्त मात्र साक्षात मलाच प्राप्त होतात (अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् / देवान्देवयजो
यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि)‘— या
अत्यंत महत्त्वाच्या तात्त्विक भेदाचे दर्शन भगवान पुढील तेविसाव्या श्लोकात
घडवणार आहेत.