श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील चौथ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
पंचमहाभूते आणि मन, बुद्धी, अहंकार अशा आठ घटकांनी बनलेल्या आपल्या जड
(अपरा) प्रकृतीचे स्वरूप स्पष्ट केले. परंतु ती आठही तत्त्वे केवळ निर्जीव आणि
अचेतन आहेत; मग त्या अष्टधा जड प्रकृतीमध्ये चैतन्य फुंकून
तिला कोण चालवते? याचे उत्तर भगवान या पाचव्या श्लोकात
देतात. भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की, ती अष्टधा प्रकृती माझी ‘कनिष्ठ (अपरा) प्रकृती‘
असून, तिच्याहून अत्यंत श्रेष्ठ, सूक्ष्म आणि सजीव अशी ‘माझी दुसरी उच्च (परा) प्रकृती‘ (प्रकृतिं
विद्धि मे पराम्) आहे.
ती परा प्रकृती म्हणजेच साक्षात ‘जीवभूत चैतन्य‘ (जीवभूतां
महाबाहो), ज्या
चैतन्याने हे संपूर्ण दृश्य विश्व धारण
केले गेले आहे (ययेदं धार्यते जगत्),
हे आत्मतत्त्वाचे परम गुह्य रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
अपरेयमितस्त्वन्यां
प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां
महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥
संधी विग्रह
अपरा इयम्
इतः तु अन्याम् प्रकृतिम् विद्धि मे पराम् ।
जीव-भूताम्
महा-बाहो यया इदम् धार्यते जगत् ॥ ५ ॥
३. शब्दार्थ
·
अपरा = कनिष्ठ / जड / अचेतन (मागील श्लोकात सांगितलेली
अष्टधा प्रकृती)
·
इयम् = ही
·
इतः = हिच्याहून (या अपरा प्रकृतीहून)
·
तु = परंतु / मात्र
·
अन्याम् = दुसरी / भिन्न
·
प्रकृतिम् = प्रकृतीला (शक्तीला)
·
विद्धि = तू जाण / समजून घे
·
मे = माझी
·
पराम् = श्रेष्ठ / उच्च दर्जाची /
चेतन
·
जीव-भूताम् = जीवरूपाने नटलेली / सर्व
प्राणिमात्रांमधील सजीव चैतन्य असणारी
·
महा-बाहो = हे महाबाहो (विशाल बाहू
असणाऱ्या हे अर्जुना!)
·
यया = जिच्याद्वारे / ज्या परा प्रकृतीने
·
इदम् = हे
·
धार्यते = धारण केले जाते / चालवले
जाते / टिकवून ठेवले जाते
·
जगत् = संपूर्ण जग (विश्व)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे महाबाहो अर्जुना! ही
पूर्वोक्त अष्टधा प्रकृती माझी कनिष्ठ
म्हणजेच जड प्रकृती आहे (अपरेयम्); परंतु
हिच्याहून अत्यंत भिन्न अशी माझी सर्वश्रेष्ठ
चैतन्यमय प्रकृती तू समजून घे (इतस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्);
जी साक्षात जीवरूप
आहे (जीवभूताम्) आणि जिच्या बळावर हे संपूर्ण विश्व धारण केले जात आहे (ययेदं
धार्यते जगत्).”
या श्लोकात संपूर्ण सृष्टीचे दोन मूलभूत
आधारस्तंभ स्पष्ट केले आहेत:
1.
अपरा प्रकृती (Hardware – जड उपाधी): देह, पंचमहाभूते, मेंदू,
मन व बुद्धी हे सर्व केवळ निर्जीव यंत्रासारखे (Hardware) आहेत.
2.
परा प्रकृती (Consciousness / Life Energy – चैतन्य):
ज्याप्रमाणे विजेच्या प्रवाहाविना पंखा,
दिवा किंवा यंत्रे चालत नाहीत, तसेच या जड
देहात आणि विश्वात जोपर्यंत ‘जीवभूत परा प्रकृती‘ (चेतना) प्रविष्ट होत नाही, तोपर्यंत सृष्टीचे
व्यवहार चालू शकत नाहीत.
3.
ययेदं धार्यते जगत् (विश्वाचे धारण): प्रत्येक शरीरात प्रवेश करून ते
शरीर जिवंत ठेवणे, आणि समष्टी रूपात संपूर्ण ब्रह्मांडाला एका सूत्रात टिकवून ठेवण्याचे महान
कार्य ही परा प्रकृतीच करते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘अपरा‘ म्हणजे जी जड, नश्वर आणि अशुद्ध आहे अशी संसाराची
बंधनरूप प्रकृती. याहून अत्यंत भिन्न असणारी ‘परा प्रकृती‘
म्हणजे साक्षात क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा), जी
प्राण धारण करणारी आणि सर्व प्राण्यांमध्ये ‘अहं‘ रूपात स्फुरणारी विशुद्ध चेतना आहे. ही परा प्रकृती देहात प्रवेश करते म्हणूनच हे जड जग नष्ट न
होता टिकून (धार्यते) राहते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा या दोन्ही
प्रकृतींचा स्वामी आहे. अपरा प्रकृती ही भोगाची साधने पुरवणारी (अचेतन) आहे,
तर परा प्रकृती ही भोक्ता असणारा (चेतन) जीवात्मा आहे. या दोन्ही
प्रकृतींना आपल्या संकल्पाने धारण करून परमात्मा संपूर्ण विश्वाचे नियमन करतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील परा
प्रकृतीचे आणि तिच्या चैतन्यमय संचाराचे वर्णन करताना अत्यंत गोड, प्रासादिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें गा पार्था धनुर्धरा। ही अष्टधा
प्रकृती साच परा।
परि कनिष्ठ ही जड संसारा। कारण
जाहली॥ याहूनि
वेगळी दुसरी जाण। जी माझी परा प्रकृती पूर्ण। जीवरूपें सजीवपण। जगासी देये॥
जैसें देहामाजीं प्राण संचरे।
मग डोळा देखे,
कान ऐकें पुरें। तैसें
या जड विश्वाचें पसारे। चेतवीतसे॥ हें जगत् जिचेनि आधारें वाहे। जी सृष्टीसी
धारण करूनि राहे। ती
माझी मूळ चेतना आहे। जाण पां बापा॥
माउली म्हणतात— “हे धनुर्धर अर्जुना, ही मागील अष्टधा प्रकृती जरी विश्वाचा पसारा दाखवत असली, तरी ती मूळची जड व कनिष्ठ आहे. परंतु हिच्याहून वेगळी असणारी माझी एक
श्रेष्ठ ‘परा प्रकृती‘ आहे, जी जीवरूपाने नटून संपूर्ण विश्वाला जिवंतपण देते. ज्याप्रमाणे देहामध्ये
प्राण प्रविष्ट होताच डोळ्यांना दिसते, कानांना ऐकू येते आणि
हात-पाय हलू लागतात; अगदी तसेच ही परा प्रकृती या जड
विश्वाला चैतन्यमय करून कार्यरत करते. जिच्या आधारावर हे संपूर्ण जग टिकून आहे,
ती माझीच साक्षात मूळ चेतना आहे हे तू ओळख!“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या विज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
आणि मानवी अस्तित्वाच्या संदर्भात हा श्लोक जीवनमूल्याची खरी जाणीव
करून देतो:
·
यंत्र आणि चेतना यांतील भेद (Machine vs Consciousness): आपण कितीही अत्याधुनिक
कॉम्प्युटर, रोबोट किंवा यंत्रे (अपरा प्रकृती) बनवली,
तरी त्यामध्ये जिवंत अनुभव घेणारी, प्रेम
करणारी आणि जाणीव ठेवणारी ‘चेतना‘ (परा
प्रकृती) केवळ ईश्वरीय देणगी आहे.
·
स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख: आपण केवळ रक्त, मांस, हाडे
आणि विचारांचा साचा (अपरा) नसून, त्या देहाला चालवणारी अमर,
चैतन्यमय शक्ती (परा प्रकृती) आहोत, हा विवेक
जागवणे.
·
जीवनाची कृतज्ञता: आपल्या शरीराचा प्रत्येक अवयव आणि
निसर्गाचे प्रत्येक चक्र ज्या अदृश्य प्राणशक्तीने नित्य चालू आहे, त्या परम चेतनेविषयी नतमस्तक
होणे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या पाचव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी विश्वाला घडवणारी जड (अपरा) प्रकृती आणि विश्वाला चालवणारी चैतन्यमय
(परा) प्रकृती या दोन्हींचे स्पष्ट स्वरूप मांडले आहे.
आता या दोन्ही प्रकृतींचा मूळ मालक
आणि जनक साक्षात परमात्मा कसा आहे—
‘या दोन्ही
प्रकृतींतूनच सर्व प्राणिमात्रांची उत्पत्ती होते; आणि
म्हणून संपूर्ण विश्वाची निर्मिती करणारा आणि प्रलयात त्याचा संहार करणारा मूळ उगम
मीच आहे (एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय)‘—
या संपूर्ण विश्वाचे आदि-अंत कारण स्वतः असल्याचे परम सत्य भगवान
पुढील सहाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.