श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २१ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, नानाविध भौतिक कामनांनी
ज्यांचे विवेकज्ञान हिरावून घेतले आहे, ते लोक आपापल्या
स्वभावानुसार इतर देवतांची उपासना करू लागतात. आता या एकविसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्ण अशा सकाम भक्तांविषयी स्वतःची ‘असीम करुणा, उदारता आणि
अंतर्यामी सूत्रचालकत्व‘ प्रगट करतात. जरी
ती उपासना अपूर्ण किंवा सकाम असली, तरी भगवान त्या भक्ताचा
उपहास किंवा तिरस्कार करत नाहीत; उलट ‘जो जो भक्त ज्या ज्या
देवतेच्या रूपावर श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या त्या
देवतेच्या ठिकाणी त्याची ती श्रद्धा अधिक दृढ आणि अढळ करण्याचे कार्य साक्षात मीच
करतो‘ (तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव
विदधाम्यहम्), हे सर्व
उपासनांमागील मूळ अधिष्ठान भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यो यो यां
यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य
तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥
संधी विग्रह
यः यः याम्
याम् तनुम् भक्तः श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति ।
तस्य तस्य
अचलाम् श्रद्धाम् ताम् एव विदधामि अहम् ॥ २१ ॥
३.
शब्दार्थ
·
यः यः = जो जो (कोणताही)
·
याम् याम् = ज्या ज्या (विशिष्ट)
·
तनुम् = देवतेच्या रूपाला /
मूर्तीला / शरीराला (स्वरूपाला)
·
भक्तः = भक्त / उपासक
·
श्रद्धया = श्रद्धेने / निष्ठेने
·
अर्चितुम् = पूजा करण्यासाठी / आराधना
करण्यास
·
इच्छति = इच्छितो / मनी धरतो
·
तस्य तस्य = त्या त्या (भक्ताची)
·
अचलाम् = अढळ / स्थिर / न डगमगणारी
·
श्रद्धाम् = श्रद्धा / विश्वास
·
ताम् = ती (त्या देवतेवरील श्रद्धा)
·
एव = च
·
विदधामि = मी निर्माण करतो / स्थिर
करतो / दृढ करतो
·
अहम् = मी (साक्षात अंतर्यामी परमात्मा)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो जो सकाम भक्त ज्या
ज्या देवतेच्या स्वरूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो (यो यो यां यां तनुं भक्तः
श्रद्धयार्चितुमिच्छति), त्या त्या भक्ताची त्या देवतेवरील श्रद्धा मीच अढळ आणि
स्थिर करतो (तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्).”
या
श्लोकात ईश्वराच्या सर्वसमावेशक कारुण्याचे तीन अत्यंत सुंदर सिद्धांत मांडले
आहेत:
1.
यां यां तनुम् (सर्व देवता भगवंताचीच रूपे): इंद्रादि देव, निसर्गशक्ती किंवा इतर
कोणतीही देवतारूपे ही प्रत्यक्षात त्या एकाच विराट परमात्म्याची ‘तनु‘ (शरीरे किंवा उपाधी) आहेत.
2.
श्रद्धेचे मूळ अंतर्यामी (God is the Stabilizer of Faith): माणसाच्या मनात निर्माण
होणारी ‘श्रद्धा‘ ही बाहेरून लादता येत
नाही. जेव्हा एखादा मनुष्य कोणत्याही देवतेपुढे हात जोडतो, तेव्हा
त्याच्या अंतःकरणात बसलेला परमात्माच त्याच्या त्या विश्वासाला बळकटी देतो.
3.
ईश्वराचे अथांग औदार्य (Divine Acceptance): परमात्मा कोणाच्याही
श्रद्धेला मोडून काढत नाही (Does not invalidate early stages of faith); तो प्रत्येक जीवाच्या पात्रतेनुसार त्याला साधनेच्या पायरीवर स्थिर करतो,
जेणेकरून हळूहळू त्याचा प्रवास शुद्ध आत्मज्ञानाकडे व्हावा.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘तनुम्‘ म्हणजे भगवंताचेच रूप असणाऱ्या इतर देवतांची शरीरे. जो भक्त
ज्या देवतेची पूजा करण्यास उत्सुक असतो, त्याच्या
पूर्वकर्माची आणि वासनेची प्रवृत्ती पाहून अंतर्यामी ईश्वर त्याच्या अंतःकरणात ती
श्रद्धा ‘अचला‘ (निश्चल) करतो; कारण श्रद्धेविना कोणतेही फळ प्राप्त होऊ शकत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व देवता साक्षात
परमात्म्याचे शरीर असल्यामुळे, कोणत्याही देवतेची उपासना
केली तरी अंतर्यामी परमात्मा स्वतः ती श्रद्धा दृढ करतो. भगवंत एवढे दयाळू आहेत की
अल्प बुद्धीच्या भक्ताचीही साधी श्रद्धा ते व्यर्थ जाऊ देत नाहीत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील भगवंतांच्या अंतर्यामी रूपाचे आणि श्रद्धेच्या
पोषणाचे वर्णन करताना अत्यंत गोड ও प्रासादिक
ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था जो जो प्राणी। ज्या ज्या देवतेचिया चरणीं। श्रद्धेची
बांधोनि वाहणी। पूजूं पाहे॥ तयासी तैसाचि भाव उपजे। तेथ माझीच सत्ता साचें राजे।
मीचि अंतर्यामीं वसोनिया
काजें। श्रद्धा दृढ करीं॥ तो
म्हणे हा देव माझा साचा। परि न जाणे अंतर्यामी मीचि तयाचा। त्या श्रद्धेचा पोशिंदा जगाचा। मीचि एक बापा॥
जयाची जैसी वासना। तैसीच
पुरवीं मी तयाच्या मना। अचळ
श्रद्धेची धारणा। तयासी देईन॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, जो जो मनुष्य ज्या ज्या देवतेच्या पायावर आपली
श्रद्धा ठेवून पूजा करू पाहतो, त्याच्या मनात ती श्रद्धा मीच
अंतर्यामी राहून पूर्णपणे दृढ करतो. त्याला वाटते की ‘हा
अमुक देव माझा आहे‘, परंतु त्या देवतेमागे आणि त्या
भक्ताच्या हृदयात बसून त्याच्या विश्वासाचे पोषण करणारा मीच एकटा परमात्मा आहे हे
तो अज्ञानाने जाणत नाही. ज्याची जशी इच्छा असेल, तशीच अढळ
श्रद्धा मी त्याच्या ठायी निर्माण करतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
धार्मिक कट्टरतेच्या, वादांच्या आणि इतरांच्या विश्वासाचा उपहास करणाऱ्या जगात हा श्लोक वैश्विक
सहिष्णुतेचा (Universal Tolerance) सर्वोच्च आदर्श देतो:
·
इतरांच्या विश्वासाचा आदर (Respect for Diversity): समोरच्या व्यक्तीची उपासना
पद्धती, श्रद्धा किंवा विचारसरणी आपल्यापेक्षा वेगळी असली,
तरी तिचा अनादर न करता तिचा सन्मान करणे; कारण
प्रत्येकाची श्रद्धा आपापल्या बौद्धिक पातळीनुसार अंतर्यामी ईश्वरानेच घडवलेली
असते.
·
श्रद्धेची ताकद (The Power of Belief): आपण कोणत्याही चांगल्या
कार्यावर जेव्हा ‘अढळ श्रद्धा‘ (अचला
श्रद्धा) ठेवतो, तेव्हा आपले मन शांत व एकाग्र होऊन ते कार्य
सिद्धीस जाते.
·
टप्प्याटप्प्याने विकास (Patience with Beginners): सुरुवातीला एखाद्याचे ज्ञान
किंवा पद्धत प्राथमिक असली, तरी त्याला लगेच दोष न देता
त्याला त्याच्या भूमिकेवर स्थिर होऊ देणे आणि नंतर उच्च पातळीकडे नेणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःला सर्व श्रद्धेचा
अंतर्यामी पोशिंदा आणि सर्व देवतांचे मूळ आधारस्तंभ म्हणून विशद केले आहे.
आता अशी दृढ श्रद्धा झाल्यावर— ‘तो भक्त त्या श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवतेची आराधना करतो आणि त्याला
त्याच्या इच्छित भोगांची प्राप्ती होते; परंतु खरे पाहता ती
फळे त्या देवतेने नव्हे, तर साक्षात मीच विहित (मंजूर)
केलेली असतात (स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते
/ लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्)‘— या सर्व फळप्राप्तीमागील अंतिम ईश्वरी सत्य भगवान पुढील बाविसाव्या
श्लोकात मांडणार आहेत.