श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २४ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
तेविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, सकाम भक्तांना मिळणारी फळे
नाशवंत असतात, परंतु माझी भक्ती करणारे अविनाशी अशा मलाच
प्राप्त होतात. मग यावर साहजिकच एक प्रश्न उभा राहतो: जर भगवंतांची प्राप्ती हेच
सर्वोच्च साध्य आहे आणि साक्षात श्रीकृष्ण परमात्मा प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर उभा आहे,
तर मग सामान्य लोक त्यांना पूर्ण ब्रह्म म्हणून का ओळखत नाहीत?
या ‘मानवी दृष्टीच्या मर्यादांचे आणि गैरसमजाचे‘ मूळ कारण उलगडताना भगवान श्रीकृष्ण या चोविसाव्या श्लोकात सांगतात की,
‘अल्प बुद्धी
असणारे अज्ञानी लोक माझ्या सर्वश्रेष्ठ, अविनाशी आणि
सर्वोत्कृष्ट परमतत्त्वाला न जाणता, मूळच्या अव्यक्त
(निराकार-सर्वव्यापी) अशा मला केवळ एक सामान्य मनुष्यदेह (व्यक्त व्यक्ती)
मानण्याची घोडचूक करतात‘; हे तात्त्विक सत्य
भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अव्यक्तं
व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं
भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥
संधी विग्रह
अव्यक्तम्
व्यक्तिम् आपन्नम् मन्यन्ते माम् अबुद्धयः ।
परम् भावम्
अजानन्तः मम अव्ययम् अनुत्तमम् ॥ २४ ॥
३. शब्दार्थ
·
अव्यक्तम् = अव्यक्त / इंद्रियांच्या
पलीकडचा / सर्वव्यापी निराकार परमात्म्याला
·
व्यक्तिम् = व्यक्त रूपाला / सामान्य
मानवी शरीराला (व्यक्तीला)
·
आपन्नम् = प्राप्त झालेला / जन्म
घेतलेला
·
मन्यन्ते = मानतात / समजतात
·
माम् = मला (साक्षात परब्रह्माला)
·
अबुद्धयः = बुद्धी नसलेले / मंदबुद्धी
/ विवेकशून्य अज्ञानी लोक
·
परम् = सर्वश्रेष्ठ / पलीकडच्या
·
भावम् = मूळ स्वरूपाला /
अस्तित्वाला
·
अजानन्तः = न जाणणारे / ओळखण्यास
असमर्थ असणारे
·
मम = माझ्या
·
अव्ययम् = अविनाशी / कधीही क्षय न
पावणारे
·
अनुत्तमम् = सर्वोत्तम / ज्याहून
श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही अशा
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “बुद्धी नसलेले अज्ञानी लोक माझ्या
सर्वश्रेष्ठ,
अविनाशी आणि सर्वोत्कृष्ट मूळ स्वरूपाला न जाणता (परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्);
मूळच्या अव्यक्त
अशा मला केवळ एक सामान्य मनुष्यदेह धारण केलेली व्यक्ती मानतात (अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः).”
या
श्लोकात मानवी गैरसमजाचे आणि ईश्वराच्या मूळ स्वरूपाचे तीन पैलू मांडले आहेत:
1.
परं भावम् अव्ययम् अनुत्तमम् (ईश्वराचे
परमतत्त्व): परमात्मा
हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडचा, अनंत, सर्वव्यापी आणि अविनाशी (अव्यय) आहे; ज्याहून श्रेष्ठ विश्वात दुसरे कोणतेही सत्य नाही (अनुत्तमम्).
2.
अबुद्धयः (विवेकशून्य दृष्टी): ‘अबुद्धी‘ म्हणजे ज्यांच्याकडे सूक्ष्म आत्मविचार करण्याची प्रज्ञा नाही. असे लोक
भगवंताला केवळ यदुवंशात जन्मलेला एक सामान्य हाडामांसाचा मनुष्य (व्यक्तिम्
आपन्नम्) समजतात.
3.
अव्यक्त ते व्यक्त (The Mystery of Incarnation): परमात्मा जेव्हा जगाच्या
कल्याणासाठी सगुण साकार रूप घेतो, तेव्हा अज्ञानी लोक त्या
बाह्य शरीरालाच सर्वस्व मानतात; परंतु त्या देहामागे
असणाऱ्या अथांग, अव्यक्त परब्रह्माकडे त्यांचे लक्ष जात
नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, परमात्मा नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्तस्वभाव आणि
सर्व विश्वाचे मूळ अव्यक्त कारण आहे. परंतु ‘अबुद्धयः‘ म्हणजे
विवेकहीन लोक असे समजतात की ईश्वर पूर्वी अव्यक्त
होता आणि आता कर्मवशात सामान्य मानवाप्रमाणे देहधारी (व्यक्तिम्
आपन्नम्) झाला आहे. ते ईश्वराच्या ‘परं भावम्‘ म्हणजे उपाधिरहित,
जन्मरहित अशा सत्य स्वरूपाला जाणत नाहीत.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भक्तांवर कृपा करण्यासाठी
आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी परमात्मा जेव्हा स्वतःच्या इच्छेने नररूप धारण करतो,
तेव्हा मंदबुद्धी लोक त्याला स्वतःसारखाच कर्माधीन मनुष्य मानतात.
त्याचे दिव्य ऐश्वर्य आणि अवतार-रहस्य ते ओळखू शकत नाहीत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अज्ञानी लोकांच्या संकुचित दृष्टीचे वर्णन करताना
अत्यंत मार्मिक, उपरोधिक
व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था तया अबुद्धांची रीत। जे माझें न जाणती स्वरूप साद्यंत। माझे परमतत्त्व अत्यंत। नेणती बापा॥ मी अव्यक्त सर्वव्यापी असतां पूर्ण। मज मानिती एक सामान्य जन। म्हणती कृष्ण हा देवकीचा नंदन। जन्मला आतां॥ जैसें अमृताचा सागर सांडूनी। लहाना डबक्यासी
म्हणे पाणी। नाना
आकाशासी हातांनीं। मापावया पाहे॥ तैसें माझें नित्य, अव्यय, अनुत्तम रूप। जें देश-काळातीत अमूप। तयासी मानिती देहाचें
माप। अज्ञानवशें॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, त्या अल्पबुद्धी लोकांची रीत ऐक, जे माझ्या अंतिम स्वरूपाला ओळखू शकत नाहीत. मी मुळात अव्यक्त, अनादी आणि सर्व विश्वात भरून राहिलेला असताना, ते
मला केवळ एक सामान्य मनुष्य मानतात आणि म्हणतात ‘हा कृष्ण
आताच देवकीच्या पोटी जन्मला!‘ हे कसे आहे? जणू काही अमृताचा अथांग महासागर सोडून डबक्यालाच पाणी मानण्यासारखे,
अथवा अथांग आकाशाला हाताच्या वितीने मोजण्यासारखे आहे! माझे जे
नित्य, अविनाशी आणि सर्वोत्कृष्ट स्वरूप आहे, त्याला देहाच्या संकुचित चौकटीत मोजणे हा केवळ त्यांच्या अज्ञानाचाच दोष
आहे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
वरवरच्या देखाव्याला भुलणाऱ्या आणि माणसांचे मूल्य केवळ बाह्य रूपावरून ठरवणाऱ्या
समाजाला हा श्लोक सूक्ष्म दृष्टी देतो:
·
बाह्य रूपापलीकडचे तत्त्व ओळखणे (Looking Beyond the Surface): व्यक्ती, परिस्थिती किंवा ज्ञानाचे केवळ बाह्य रूप न पाहता त्यामागील मूळ तत्त्व,
क्षमता आणि गाभा (Essence) समजून घेणे.
·
संकुचित मानसिकतेतून मुक्ती: महान विचार, ज्ञान किंवा ईश्वरी शक्ती
यांना स्वतःच्या मर्यादित समजुतींच्या आणि चौकटींच्या मापात बसवण्याचा संकुचित
प्रयत्न न करणे.
·
अवतार आणि आदर्शांचा खरा सन्मान: संतांना किंवा महापुरुषांना केवळ
बाह्य देहापुरते मर्यादित न ठेवता त्यांनी दिलेल्या शाश्वत विचारांशी व मूल्यांशी
अंतःकरणाने एकरूप होणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या चोविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःच्या अव्यक्त, अविनाशी स्वरूपाचे मर्म
सांगून अज्ञानी लोकांच्या मर्यादित दृष्टीचे विश्लेषण केले आहे.
परंतु मग परमात्मा जर सर्वांसमोर सगुण रूपात उभा आहे, तर तो सर्वांना एकाच वेळी
स्पष्ट का दिसत नाही— ‘माझ्या योगमायेच्या पडद्याने झाकलेला असल्यामुळे मी सर्वांना प्रत्यक्ष
दिसत नाही; त्यामुळे हा अज्ञानी संसार अजन्मा व अविनाशी अशा
मला ओळखू शकत नाही (नाहं प्रकाशः सर्वस्य
योगमायासमावृतः / मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्)‘—
या योगमायेच्या अद्भूत आवरणाचे रहस्य भगवान पुढील पंचविसाव्या
श्लोकात उलगडणार आहेत.