श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ३ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
अनुभवासहित अशा सविज्ञान तत्त्वज्ञानाची महती सांगताना स्पष्ट केले की, हे ज्ञान एकदा प्राप्त झाले
की या संसारात जाणून घेण्यासारखे इतर काहीही शिल्लक उरत नाही. आता या तिसऱ्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या परम ज्ञानाची आणि आत्मसाक्षात्काराची ‘परम दुर्लभता‘ (The
Rarity of God-Realization) अर्जुनासमोर मांडतात.
हे ज्ञान जरी सर्वांसाठी खुले असले, तरी प्राकृत विषयांच्या
मोहामुळे हजारो मनुष्यांमध्ये
एखादाच विरळा मनुष्य या सिद्धीसाठी खरा प्रयत्न करतो; आणि अशा प्रयत्न
करणाऱ्या हजारो सिद्ध पुरुषांमध्येही एखादाच भाग्यवान मला मूळ तत्त्वाने (यथार्थ
रूपाने) ओळखू शकतो, हे मानवी प्रवृत्तीचे
वास्तव भगवान येथे विशद करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
मनुष्याणां
सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि
सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३ ॥
संधी विग्रह
मनुष्याणाम्
सहस्रेषु कश्चित् यतति सिद्धये ।
यतताम् अपि
सिद्धानाम् कश्चित् माम् वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३ ॥
३. शब्दार्थ
·
मनुष्याणाम् = मानवांमध्ये / मनुष्यांच्या
·
सहस्रेषु = हजारो (लाखो) लोकांमध्ये
·
कश्चित् = एखादाच (विरळा)
·
यतति = (आत्मज्ञानाच्या / मोक्षाच्या) प्राप्तीसाठी
प्रयत्न करतो
·
सिद्धये = सिद्धीसाठी
(आत्मसाक्षात्कारासाठी / आध्यात्मिक पूर्णतेसाठी)
·
यतताम् = (अशा प्रकारे) कसून प्रयत्न
करणाऱ्या
·
अपि = सुद्धा
·
सिद्धानाम् = साधन-सिद्ध / प्रगत
साधकांमध्ये
·
कश्चित् = एखादाच महापुरुष
·
माम् = मला (साक्षात परमेश्वराला)
·
वेत्ति = यथार्थपणे जाणतो /
प्रत्यक्ष अनुभवतो
·
तत्त्वतः = मूळ तत्त्वरूपाने
(यथार्थतेने / वास्तविक स्वरूपाने)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हजारो मनुष्यांमध्ये एखादाच विरळा मनुष्य आत्मसिद्धी प्राप्त
करण्यासाठी खरा प्रयत्न करतो (मनुष्याणां सहस्रेषु
कश्चिद्यतति सिद्धये); आणि अशा
प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या
हजारो सिद्ध साधकांमध्येही एखादाच भाग्यवान मला मूळ तत्त्वाने यथार्थ रूपाने जाणतो
(यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः).”
या श्लोकात आत्मज्ञानाच्या प्रवासातील दोन
अत्यंत कठोर पण सत्य अशा ‘चाळण्या‘ (Levels of Spiritual Filters) उलगडल्या
आहेत:
1.
पहिली पायरी – सिद्धये यत्नः (प्रयत्नाची
दुर्लभता): जगात
बहुसंख्य लोक केवळ खाणे, पिणे, झोपणे, संपत्ती आणि
इंद्रियभोगांच्या विळख्यातच आयुष्य संपवतात. या हजारो-लाखो संसारी लोकांमध्ये
“माझ्या जीवनाचे खरे ध्येय काय?” असा
विचार करून आत्मोद्धारासाठी धडपडणारा एखादाच (कश्चित्) निघतो.
2.
दुसरी पायरी – तत्त्वतः वेत्ति (यथार्थ
ज्ञानाची दुर्लभता):
जे हजारो साधक साधनेच्या मार्गावर चालतात (यतताम् सिद्धानाम्), त्यांपैकी अनेक जण स्वर्ग,
सिद्धी, चमत्कार किंवा अर्धवट अनुभूतींमध्येच
अडकून पडतात. त्या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन साक्षात परब्रह्म परमात्म्याला त्याच्या
समग्र सगुण-निर्गुण रूपासहित ‘तत्त्वतः‘ अनुभवणारा एखादाच महाभागवत असतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘मनुष्य‘ या शब्दाने सर्वसामान्य जीवांचा उल्लेख आहे. त्यांमध्ये आत्मज्ञानाच्या
योग्यतेसाठी (सिद्धये) प्रयत्न करणारा एखादाच असतो. आणि जे आधीपासूनच ज्ञानाच्या
मार्गावर प्रयत्नरत आहेत (सिद्धानाम् = मोक्षार्थी साधक), अशांमध्येही
ईश्वराचे मूळ स्वरूप असणाऱ्या वासुदेवाला ‘तत्त्वतः‘
(अद्वैत भावाने) जाणणारा अत्यंत दुर्लभ असतो; यावरून
ज्ञानाचे असामान्य माहात्म्य स्पष्ट होते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृतीच्या त्रिगुणांनी
मोहित झालेले बहुसंख्य लोक संसारातच रमतात. त्यातून सुटून भगवंताच्या अनन्य
भक्तीकडे वळणारे फार थोडे असतात; आणि भगवंताच्या अथांग गुण,
लीला व स्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान मिळवणारा भक्त तर अत्यंत विरळा असतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
ज्ञानाच्या दुर्लभतेचे वर्णन करताना अथांग सैन्याचा आणि वीराचा सुंदर दृष्टांत
देऊन रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
अगा कोट्यवधी जनांचिया मेळाव्यांत।
कोणे एकासी उपजे आत्महित।
संसाराचें भय मानूनि चित्त।
यत्नासी लागे॥ जैसें
शस्त्रास्त्रांचिया संकटीं। लाखो
योद्धे धांवती रणकौतुकीं। परि
खांडियामाजीं विजयाची भेटी। एकासीच होये॥ तैसे साधनेचिया वाटे बहु धांवती। सिद्धांची
पदवी धरूनि चालती। परि
माझिया तत्त्वाची प्रचीती। एकाचिया जोडे॥ जो सर्वथा द्वैत सांडूनि परता। अखंड भजे मज
तत्त्वता। तो
दुर्लभ या जगतात। जाण पां बापा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, कोट्यवधी
लोकांच्या गर्दीमध्ये एखाद्याच्याच अंतःकरणात आत्मोद्धाराची खरी तळमळ निर्माण होते
आणि तो संसाराचे भय ओळखून साधनेच्या प्रयत्नाला लागतो. ज्याप्रमाणे युद्धाच्या
मैदानात लाखो शूर योद्धे अंगावर शस्त्रे झेलत धाव घेतात, परंतु
विजयाचा खरा मुकुट एखाद्याच अद्वितीय वीराच्या मस्तकावर चढतो; तसेच साधनेच्या वाटेवर अनेक साधक चालतात, परंतु
माझ्या मूळ तत्त्वस्वरूपाची प्रत्यक्ष प्रचीती (अपरोक्ष साक्षात्कार) एखाद्याच
विरळ्या संताला प्राप्त होते. जो द्वैताचा वाराही न लागता मला तत्त्वतः जाणतो,
तो या संपूर्ण जगात अत्यंत दुर्लभ असतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या गर्दीच्या, मेंढरांच्या कळपासारख्या (Herd
Mentality) जगण्याच्या आणि वरवरच्या यशामागे धावणाऱ्या युगात हा
श्लोक आत्मचिंतनाचा आरसा दाखवतो:
·
गर्दीतून बाहेर पडण्याचे धाडस (Standing Out from the Crowd): ९९% लोक ज्या तात्पुरत्या
गोष्टींमागे (सोशल मीडिया, दिखावा, भौतिक
स्पर्धा) धावत आहेत, त्यातून बाहेर पडून स्वतःच्या आंतरिक
विकासाचा (सिद्धये) विचार करणे हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे.
·
अर्धवट समाधानात न अडकणे (Never Settle for
Mediocrity): थोडे यश, ज्ञान किंवा प्रशंसा मिळाली की स्वतःला परिपूर्ण मानण्याची चूक न करता
अंतिम सत्याचा व पूर्णतेचा ध्यास ठेवणे.
·
मनुष्यजन्माचे मोल (Valuing Human Potential): आपल्याला मिळालेला हा अमूल्य
मनुष्यजन्म केवळ पोट भरण्यासाठी नसून सर्वोच्च सत्याला ‘तत्त्वतः‘
जाणण्यासाठी मिळालेली एक दुर्मिळ संधी आहे, याची
जाणीव ठेवणे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या तिसऱ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी आत्मसाक्षात्काराची अत्यंत दुर्लभता सांगून या ज्ञानाचे महत्त्व
अर्जुनाच्या मनावर ठसविले आहे.
आता ज्या परमात्म्याला ‘तत्त्वतः‘ जाणायचे आहे, त्या ईश्वराचे मूळ स्वरूप उलगडताना—
‘पृथ्वी,
आप, तेज, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार
अशा आठ घटकांनी बनलेली ही माझी जड (अपरा) प्रकृती आहे (भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो
बुद्धिरेव च)‘— या संपूर्ण विश्वाच्या
निर्मितीचे अष्टधा प्रकृतीचे वैज्ञानिक रहस्य भगवान पुढील चौथ्या श्लोकात मांडणार
आहेत.