श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ज्यांचे पाप नष्ट झाले आहे
असे पुण्यवान साधक द्वंद्वमोहातून मुक्त होऊन दृढनिश्चयाने माझी अनन्य भक्ती
करतात. आता या एकोणतीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा दृढव्रती साधकांच्या
साधनेचे ‘सर्वोच्च साध्य आणि त्यांना होणारे समग्र ब्रह्मज्ञान‘
विशद करतात. मानवी जीवनातील सर्वांत मोठी अपरिहार्य दुःखे म्हणजे ‘जरा‘ (वृद्धावस्था/दुर्बलता) आणि ‘मरण‘ (मृत्यू). भगवान सांगतात की, ‘या जरा आणि मरणाच्या
फेऱ्यातून कायमची मुक्ती मिळवण्यासाठी जे केवळ माझाच अनन्य आश्रय घेऊन प्रयत्न
(साधना) करतात‘ (जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये),
‘ते त्या
संपूर्ण परब्रह्माला, संपूर्ण अध्यात्माला (जीवात्म्याला)
आणि संपूर्ण कर्माला यथार्थ रूपाने जाणतात‘ (ते ब्रह्म
तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्). हा
संपूर्ण सातव्या अध्यायाचा परमोच्च ज्ञान-मुकुट भगवान येथे अर्जुनासमोर ठेवतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
जरामरणमोक्षाय
मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म
तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥
संधी विग्रह
जरा-मरण-मोक्षाय
माम् आश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म
तत् विदुः कृत्स्नम् अध्यात्मम् कर्म च अखिलम् ॥ २९ ॥
३. शब्दार्थ
·
जरा-मरण-मोक्षाय = जरा (म्हातारपण/देहक्षय)
आणि मरण (मृत्यू) यांच्या बंधनातून कायमच्या मुक्तीसाठी (मोक्षासाठी)
·
माम् = माझा (साक्षात परमेश्वराचा)
·
आश्रित्य = अनन्य आश्रय घेऊन / मला शरण
येऊन
·
यतन्ति = प्रयत्न करतात / साधना
करतात
·
ये = जे (साधक)
·
ते = ते (सर्व ज्ञानी साधक)
·
ब्रह्म = परब्रह्माला (अविनाशी परम
सत्याला)
·
तत् = त्या (सर्वश्रेष्ठ)
·
विदुः = जाणतात / पूर्णपणे अनुभवतात
·
कृत्स्नम् = संपूर्ण / समग्र
·
अध्यात्मम् = अध्यात्मतत्त्वाला
(प्रत्यगात्मा / मूळ चैतन्यस्वरूप जीवाला)
·
कर्म = कर्माचे मूळ मर्म (सृष्टीचक्र चालवणारी
विसर्गशक्ती)
·
च = आणि
·
अखिलम् = संपूर्ण / सर्वच्या सर्व
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे साधक जरा
(वृद्धावस्था) आणि मरण यांच्या चक्रातून मुक्ती मिळवण्यासाठी माझा आश्रय घेऊन
साधना करतात (जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये), ते त्या परब्रह्माला
(तत् ब्रह्म), संपूर्ण अध्यात्माला (कृत्स्नम् अध्यात्मम्) आणि संपूर्ण कर्माला
(कर्म चाखिलम्) पूर्णपणे जाणतात
(विदुः).”
या
श्लोकात साधनेचे अंतिम उद्दिष्ट आणि त्याला प्राप्त होणाऱ्या तीन प्रमुख ज्ञानांचा
परिपाक सांगितला आहे:
1.
जरामरणमोक्षाय यत्न (Ultimate Freedom): शरीराला म्हातारपण आणि मृत्यू
अटळ आहे; परंतु जो स्वतःला हाडामांसाचा देह न मानता अमर
आत्मतत्त्व मानतो, तो या जन्म-मृत्यूच्या जन्मजात भयापासून
आणि संसाराच्या चक्रातून कायमचा मुक्त होतो.
2.
मामाश्रित्य (The True Refuge): मुक्तीचे हे अथांग ध्येय केवळ
स्वतःच्या अहंकाराने साध्य होत नाही; तर ईश्वराला पूर्ण शरण
जाऊन त्याचा नित्य आश्रय घेतल्यावरच घडते.
3.
तीन महातत्त्वांचे समग्र ज्ञान (The Triad of Knowledge):
o तत् ब्रह्म:
विश्वाचे मूळ, अविनाशी
व निर्गुण निराकार परब्रह्म.
o कृत्स्नं अध्यात्मम्:
देहात वास करणारा खरा भोक्ता जीवात्मा (शुद्ध चैतन्य).
o अखिलं कर्म:
सृष्टीच्या उत्पत्तीला, स्थितीला व लय प्रवाहाला कारणीभूत ठरणारे मूळ कर्मतत्त्व.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘जरामरणमोक्षाय‘ म्हणजे संसार-दुःखाच्या मुळावरच आघात करणे. जे परमेश्वरस्वरूप अशा
वासुदेवाचा आश्रय घेऊन ‘समाधियोग‘ आणि ‘आत्मविचाराचा‘ प्रयत्न करतात, त्यांना
‘तत् ब्रह्म‘ म्हणजे निर्गुण परब्रह्म,
‘कृत्स्नं अध्यात्मम्‘ म्हणजे स्वतःचा
अंतरात्मा (प्रत्यगात्म-विषयक ज्ञान), आणि ‘अखिलं कर्म‘ म्हणजे सर्व कर्म आणि त्याच्या
संन्यासाचे अंतिम रहस्य पूर्णपणे साक्षात्कृत होते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचा आश्रय घेऊन कैवल्य
(मोक्ष) इच्छिणारे साधक प्रकृतीच्या संबंधातून मुक्त होतात. त्यांना परब्रह्माचे
सत्य स्वरूप, जीवात्म्याचे (अध्यात्म) मूळ शुद्ध स्वरूप आणि
बंधनाला कारणीभूत असणाऱ्या कर्माचे संपूर्ण ज्ञान भगवंतांच्या कृपेने प्राप्त
होते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील जरामरणमुक्तीचे आणि समग्र ब्रह्मज्ञानाचे वर्णन
करताना अत्यंत गोड, प्रासादिक व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था जयांचिये चित्तीं। जरामरणाची सुटावी खंती। म्हणोनि
माझिया आश्रया येती। अनन्यभावें॥ ते यत्नाची पराकाष्ठा करिती। ध्यानाभ्यासीं चित्त जोडिती।
तयांसी संपूर्ण ज्ञानाची
प्राप्ती। सहजचि होय॥ ते
जाणती परब्रह्म साचार। जो विश्वाचा मूळ आधार। आणि अध्यात्माचा विस्तार। देखत ठाकती॥
कर्म कशासी बोलिजे। त्याचा
उलगडा तयां सहज उपजे। हें
त्रिविध ज्ञान प्रगटे साचें। तयांचिया अंतरीं॥ जैसें पूर्ण कुंभामाजीं उदक भरे। तैसें
आत्मज्ञान तयांमाजीं संचरे। जरामरणाचें भय सरे। समूळ बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, ज्यांच्या अंतःकरणात जरा (म्हातारपण) आणि मरणाचे भय
समूळ नष्ट व्हावे अशी तीव्र मुमुक्षुता निर्माण होते आणि जे अनन्यभावाने केवळ
माझाच आश्रय घेतात; ते जेव्हा साधनेचा प्रामाणिक प्रयत्न
करतात, तेव्हा त्यांना संपूर्ण आत्मज्ञानाची सहज प्राप्ती
होते. ते या विश्वाचा मूळ आधार असणाऱ्या परब्रह्माला अचूक जाणतात, आपल्या अंतरातील शुद्ध अध्यात्मतत्त्वाचा साक्षात्कार घेतात, आणि विश्वातील कर्माचे मूळ रहस्य त्यांना उलगडते. ज्याप्रमाणे पूर्ण
भरलेल्या घड्यामध्ये पाणी पूर्ण सामावून जाते, तसेच हे
त्रिविध ज्ञान त्यांच्या अंतःकरणात लख्ख प्रगट होते आणि त्यांचे जन्म-मरणाचे भय
कायमचे संपून जाते.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मृत्यूच्या भयाने, आजारपणाच्या चिंतेने आणि मानसिक असुरक्षिततेने ग्रासलेल्या मानवासाठी हा
श्लोक अभय आणि ज्ञानाची दृष्टी देतो:
·
अटळ गोष्टींची भीती संपवणे (Overcoming Fear of Aging & Death): शरीराचा क्षय आणि मृत्यू हा
प्रकृतीचा नियम आहे; परंतु “मी
देह नसून शाश्वत चैतन्य आहे” ही जाणीव माणसाला
वृद्धापकाळातही निर्भय आणि प्रसन्न ठेवते.
·
अंतिम ध्येयाची स्पष्टता (Clarity of Highest Goal): केवळ बाह्य भौतिक सुखांच्या
मागे न पळता, जीवनाचे अंतिम सत्य (ब्रह्मज्ञान) काय आहे हे
समजून घेण्याची जिज्ञासा बाळगणे.
·
समग्र दृष्टिकोन (Holistic Understanding): ईश्वरी सत्य (ब्रह्म),
स्वतःचे अंतरंग (अध्यात्म) आणि आपली दैनंदिन कर्तव्ये (कर्म) या
तिन्हींचा योग्य ताळमेळ साधून जगणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या एकोणतीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी जरा-मरणमुक्तीसाठी ईश्वराचा
आश्रय घेणाऱ्या साधकांना मिळणाऱ्या परब्रह्म,
अध्यात्म आणि कर्माच्या समग्र ज्ञानाची घोषणा केली आहे.
आता या सातव्या अध्यायाच्या अगदी शेवटच्या श्लोकात— ‘जे पुरुष अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञासह मला जाणतात,
ते युक्तांतःकरण असणारे ज्ञानी भक्त प्रयाणकाळी (मृत्यूच्या अंतिम
क्षणी) सुद्धा मलाच जाणतात (साधिभूताधिदैवं मां
साधियज्ञं च ये विदुः / प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः)‘—
या सातव्या अध्यायाचा परमोच्च समारोप करणारा आणि पुढील आठव्या
अध्यायाची बीजे रोवणारा विस्मयकारक तिसावा श्लोक भगवान श्रीकृष्ण मांडणार आहेत.