श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २५ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चोविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, अल्पबुद्धी लोक माझ्या
अव्यक्त, अविनाशी आणि सर्वश्रेष्ठ मूळ रूपाला न ओळखता मला
केवळ एक सामान्य मनुष्यदेह मानण्याची घोडचूक करतात. यावर स्वाभाविकपणे असा प्रश्न
उपस्थित होतो की: जर परमात्मा सर्वत्र उपस्थित आहे आणि प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण रूपाने
सर्वांसमोर उभा आहे, तर मग तो सर्वांना स्पष्टपणे का दिसत
नाही? या ‘ईश्वराच्या गूढ लपण्याचे आणि मानवी दृष्टीवरील पडद्याचे‘
मूळ कारण सांगताना भगवान श्रीकृष्ण या पंचविसाव्या श्लोकात आपल्या ‘योगमायेचे‘
रहस्य उलगडतात. ‘मी माझ्या योगमायेच्या पडद्याने झाकलेला असल्याने सर्वांना प्रत्यक्ष
प्रगट (दृश्य) होत नाही‘ (नाहं
प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः);
आणि म्हणूनच ‘हा मूढ संसारी लोक अजन्मा आणि अविनाशी अशा मला ओळखू शकत नाही‘ (मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्), हे अद्भूत सत्य भगवान येथे
अर्जुनाला सांगतात.
२.
मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नाहं प्रकाशः
सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं
नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥
संधी विग्रह
न अहम्
प्रकाशः सर्वस्य योग-माया-समावृतः ।
मूढः अयम् न
अभिजानाति लोकः माम् अजम् अव्ययम् ॥ २५ ॥
३. शब्दार्थ
·
न = नाही
·
अहम् = मी (साक्षात परमात्मा)
·
प्रकाशः = प्रगट / सर्वांच्या
डोळ्यांना सहज दिसणारा / प्रत्यक्ष भासणारा
·
सर्वस्य = प्रत्येकाला / सर्वांनाच
·
योग-माया-समावृतः = योगमायेने (माझ्या अद्भूत
मायाशक्तीच्या पडद्याने) पूर्णपणे झाकलेला / आच्छादलेला
·
मूढः = अज्ञानी / मोहित झालेला / विवेकहीन
·
अयम् = हा
·
न = नाही
·
अभिजानाति = जाणत / ओळखत
·
लोकः = संसारी लोक / जग
·
माम् = मला (परमेश्वराला)
·
अजम् = जन्मरहित / अजन्मा
·
अव्ययम् = अविनाशी / नित्य अविकारी
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “माझ्या अद्भूत योगमायेने आच्छादलेला
असल्यामुळे मी सर्वांना प्रत्यक्ष दिसत नाही (नाहं
प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः); आणि
म्हणूनच हा अज्ञानी संसार (मूढोऽयं लोकः) मला ‘अजन्मा आणि अविनाशी‘ (अजम् अव्ययम्) अशा मूळ रूपाने ओळखू
शकत नाही (नाभिजानाति माम्).”
या
श्लोकात ईश्वराच्या गूढतेचे आणि मानवी अज्ञानाचे तीन मूलभूत पैलू विशद केले आहेत:
1.
योगमायासमावृतः (The Divine Curtain):
o ‘योगमाया‘
म्हणजे सत्त्व, रज, तम
या त्रिगुणांचे आणि भगवंतांच्या अद्भूत संकल्पाचे एकत्र झालेले एक अलौकिक आवरण (Curtain).
o ज्याप्रमाणे
नाटकातील राजा सामान्य वेश परिधान करून प्रजेमध्ये फिरत असताना सामान्य लोक त्याला
ओळखू शकत नाहीत; अथवा
सूर्य ढगांच्या आड झाकला गेला की दिसत नाही; तद्वत परमात्मा
समोर असूनही मायेच्या पडद्यामुळे लोकांना दिसत नाही.
2.
नाहं प्रकाशः सर्वस्य (Selective Revelation): परमात्मा सर्वांच्या
चर्मचक्षूंना (भौतिक डोळ्यांना) सहज दिसत नाही; तर तो केवळ
शुद्ध अंतःकरणाच्या अनन्य भक्तांना आणि ज्ञान्यांनाच प्रगट (प्रकाशमान) होतो.
3.
अजम् अव्ययम् (The Eternal Reality): ईश्वर जन्म घेत नाही (अजन्मा)
आणि त्याचा कधीही नाश होत नाही (अविनाशी); परंतु अज्ञानी लोक
त्याला “आता जन्मला आणि नंतर मरेल” असा सामान्य प्राणी समजतात.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘योग‘ म्हणजे
गुणांचे संमिश्रण अथवा ईश्वराचा संकल्प; आणि तीच ‘माया‘ होय. या योगमायेने आच्छादलेला असल्याने ईश्वर
सर्व प्राण्यांना ‘प्रकाशः‘ (प्रत्यक्ष)
होत नाही; केवळ काही विरळे भक्तच त्याला जाणतात. त्यामुळे हा
मूढ संसार जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे असणाऱ्या अज आणि अव्यय अशा सच्चिदानंद
परमात्म्याला ओळखण्यास असमर्थ ठरतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंत जेव्हा मनुष्यरूपात
अवतार घेतात, तेव्हा त्यांचे दिव्य रूप आणि मानवी देह
यांच्या संयोगाची जी लीला असते, तीच त्यांची ‘योगमाया‘ आहे. सामान्य लोक केवळ बाह्य मानवी चेष्टा
पाहतात, परंतु त्यामागील अनंत कल्याणकारी व सर्वेश्वर अशा
मूळ रूपाला जाणत नाहीत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील योगमायेच्या पडद्याचे आणि जगाच्या अज्ञानाचे वर्णन
करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था जरी मी सर्वत्र असें। परि सर्वांसी प्रगट न दिसें। योगमायेचें पांघरुणे ऐसें। लपेटलों असे॥ जैसें
अग्नीमाजीं भस्म वसे। कीं मेघपटलें सूर्य झांके। नाना
जळावरी शेवाळ ठाके। उदक न दिसे॥ तैसें
माझिया अद्भूत मायेनें। जग भुललें अज्ञानानें। म्हणोनि मज अजन्म्यासी नेणे। अव्ययासी बापा॥
ते म्हणती हा देहधारी प्राणी।
सुख-दुःखाची भोगी कहाणी। परि
मी नित्य-मुक्त चक्रपाणी। न कळे तयांसी॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, जरी मी या विश्वाच्या कणाकणात भरून राहिलो आहे,
तरी मी सर्वांना उघडपणे दिसत नाही; कारण मी
योगमायेचे वस्त्र पांघरून लपलेलो आहे. ज्याप्रमाणे राखेच्या थराखाली निखारा लपलेला
असतो, आकाशात ढग दाटून आले की सूर्य दिसेनासा होतो, किंवा पाण्याच्या पृष्ठभागावर शेवाळ पसरले की शुद्ध पाणी दिसत नाही;
तसेच माझ्या अद्भूत मायेच्या आवरणामुळे हे अज्ञानी जग भुलून गेले
आहे. त्यामुळे मी नित्य अजन्मा आणि अविनाशी असूनही ते मला ओळखू शकत नाहीत. ते मला
केवळ सुख-दुःखाचा भोग घेणारा एक सामान्य देहधारी माणूस मानतात; परंतु मी या सर्वांच्या पलीकडचा नित्य-मुक्त परमात्मा आहे हे त्यांच्या
लक्षात येत नाही.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
वरवरच्या ज्ञानावर विश्वास ठेवणाऱ्या आणि सत्याचा शोध न घेणाऱ्या मानवी समाजाला हा
श्लोक अंतर्दृष्टी देतो:
·
सत्य नेहमी उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाही (Truth
is subtle): विश्वातील आणि विज्ञानातील
अत्यंत मौल्यवान सत्ये (उदा. अणुऊर्जा, गुरुत्वाकर्षण,
किंवा माणसाचे अंतर्मन) ही डोळ्यांना थेट दिसत नाहीत; ती शोधण्यासाठी सखोल दृष्टी लागते.
·
दोष दृष्टीचा आहे, सत्याचा नाही: ढगांमुळे सूर्य दिसत नाही याचा अर्थ
आकाशात सूर्य नाही असा होत नाही;
तसेच आपल्या अज्ञानामुळे ईश्वर दिसत नाही याचा अर्थ त्याचे अस्तित्व
नाही असे मानणे ही मोठी चूक आहे.
·
अंतर्मुख होण्याची गरज: बाह्य मायेचे (दिखाऊ आकर्षणे, सोशल मीडियाचे आभास) पडदे
बाजूला सारून अंतर्मनात डोकावल्यासच खऱ्या शांतीचा व ईश्वराचा साक्षात्कार होतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या पंचविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी योगमायेचे आवरण कसे असते आणि
त्यामुळे जग अजन्मा ईश्वराला कसे ओळखू शकत नाही, हे स्पष्ट केले आहे.
परंतु जर संपूर्ण जग मायेमुळे देवाला ओळखत नाही, तर मग देव तरी या जगाला
जाणतो का? यावर भगवान श्रीकृष्ण स्वतःचे सर्वज्ञत्व प्रगट
करताना— ‘हे अर्जुना! भूतकाळातील, वर्तमानकाळातील आणि
भविष्यकाळातील सर्व प्राण्यांना मी पूर्णपणे जाणतो; परंतु
मला मात्र कोणीही (मायेमुळे) जाणत नाही (वेदाहं
समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन / भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन)‘—
या काळातीत सर्वज्ञतेचे अद्भूत दर्शन भगवान पुढील पंचविसाव्या
श्लोकानंतरच्या म्हणजेच सव्विसाव्या श्लोकात घडवणार आहेत.