श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सतराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञानी भक्त नित्ययुक्त आणि एकभक्ती
असल्यामुळे सर्वश्रेष्ठ आहे, हे स्पष्ट केले. परंतु असे म्हटल्यावर अर्जुनाच्या मनात स्वाभाविक शंका
येऊ शकते की, मग बाकीचे तिघे (आर्त, जिज्ञासू
आणि अर्थार्थी) भगवंतांना अप्रिय किंवा कमी दर्जाचे वाटतात का? यावर भगवान श्रीकृष्ण या अठराव्या श्लोकात आपल्या ‘अथांग विशाल हृदयाचे व
औदार्याचे‘ दर्शन घडवतात. भगवान म्हणतात:
“माझ्याकडे येणारे हे
सर्वच्या सर्व चारही भक्त उदार (महान/पुण्यवान) आहेत; परंतु ज्ञानी भक्त तर साक्षात माझा आत्माच आहे (ज्ञानी त्वात्मैव
मे मतम्).“ कारण तो स्थिर बुद्धीने केवळ आणि
केवळ मलाच आपली सर्वोच्च गती मानून माझ्या ठायी पूर्णपणे विलीन झालेला असतो,
हे अत्यंत मधुर व परमोच्च सत्य भगवान येथे सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
उदाराः सर्व
एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि
युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥
संधी विग्रह
उदाराः सर्वे
एव एते ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतम् ।
आस्थितः सः
हि युक्त-आत्मा माम् एव अनुत्तमाम् गतिम् ॥ १८ ॥
३. शब्दार्थ
·
उदाराः = उदार / महान / थोर /
भाग्यवान (कारण ते संसारात कोणापुढे हात न पसरता ईश्वराकडे येतात)
·
सर्वे = सर्वच्या सर्व (आर्त,
जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी हे चौघेही)
·
एव = खरोखरच
·
एते = हे
·
ज्ञानी = ज्ञानी भक्त
·
तु = परंतु / मात्र
·
आत्मा = (माझा स्वतःचा) आत्मा /
माझे मूळ स्वरूप
·
एव = च
·
मे = माझ्या
·
मतम् = मते / निश्चित अभिप्राय असा आहे
·
आस्थितः = पूर्णपणे स्थित झालेला /
अढळपणे स्थिर झालेला
·
सः = तो
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
युक्त-आत्मा = ज्याचे मन व बुद्धी
माझ्याशी अखंड जोडली गेली आहे असा
·
माम् = मला (परमेश्वराला)
·
एव = च
·
अनुत्तमाम् = सर्वांत श्रेष्ठ /
जिच्याहून पलीकडे दुसरी कोणतीही उत्तम गती नाही अशी (सर्वोच्च)
·
गतिम् = गती / अंतिम ध्येय
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे चारही भक्त खरोखरच
उदार (थोर) आहेत (उदाराः सर्व एवैते); परंतु
ज्ञानी भक्त तर साक्षात माझा
आत्माच आहे,
हे माझे निश्चित मत आहे (ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्).
कारण माझ्याशी अखंड
जोडलेला तो युक्तात्मा (स हि युक्तात्मा), केवळ
मलाच आपली सर्वश्रेष्ठ अंतिम
गती मानून माझ्यातच स्थिर झाला आहे (मामेवानुत्तमां गतिम् आस्थितः).”
या
श्लोकात भगवंतांच्या विशाल दृष्टिकोनाचे दोन अत्यंत मनोहारी पैलू उलगडले आहेत:
1.
उदाराः सर्व एव (सर्वांचा गौरव):
o संकटात असणारा
(आर्त), सुख
मागणारा (अर्थार्थी) किंवा प्रश्न विचारणारा (जिज्ञासू) हेसुद्धा इतर कोणा नश्वर
मनुष्याकडे किंवा क्षुद्र उपायांकडे न जाता थेट जगन्नियंत्याकडे येतात; म्हणून ते भगवंतांच्या दृष्टीने ‘उदार‘ (थोर) आहेत.
o भगवंत भक्तांना
त्यांच्या इच्छेनुसार फळ देऊन स्वतःला ऋणी मानतात, तर भक्तांनी देवाला आपले मानून देवाचे माहात्म्य
वाढवले, म्हणूनही देव त्यांना उदार म्हणतात!
2.
ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् (ज्ञानी हा माझा
आत्मा):
o
बाकीचे
तिघे देवाला ‘साधन‘ (माध्यम) मानतात
आणि संपत्ती, ज्ञान किंवा सुटका हे ‘साध्य‘
मानतात.
o ज्ञानी
भक्ताच्या दृष्टीने साध्य आणि साधन दोन्ही केवळ ‘परमात्माच‘ असतो. त्याला देवाकडून काही नको असते, तर केवळ ‘देवच‘ हवा असतो; म्हणूनच देव
आणि ज्ञानी भक्त यांत किंचितही भेद उरत नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हे सर्व भक्त ‘उदार‘ आहेत कारण ते संसारात ईश्वरालाच प्राधान्य
देतात आणि मोक्षाच्या दिशेने वाटचाल करतात. परंतु ज्ञानी भक्त तर ‘आत्मा एव‘ आहे; म्हणजेच तो
ईश्वराहून भिन्न उरतच नाही. तो ‘अनुत्तमां गतिम्‘ म्हणजे ज्याहून श्रेष्ठ दुसरी कोणतीही गती नाही अशा परब्रह्म स्वरूपात
साक्षात स्थिर झाला आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंत भक्तांना काही देऊन
स्वतः मोकळे होत नाहीत, तर ते भक्तांचे ऋणी होतात. परंतु
ज्ञानी भक्ताशिवाय भगवंतही राहू शकत नाहीत आणि भगवंतांशिवाय ज्ञानी भक्त जगू शकत
नाही; म्हणून भगवंत म्हणतात, “तो
केवळ माझा भक्त नाही, तर तो माझा प्राण म्हणजेच माझा आत्मा
आहे!“
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील भगवंतांच्या अगाध प्रेमाचे व औदार्याचे वर्णन
करताना अत्यंत रसाळ, प्रासादिक व गोड ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था ते चौघेही भक्त। उदारांचे शिरोमणी साच। मज
भजती अनन्य चित्त। म्हणोनि प्रिय॥ परि ज्ञानियाची गोडी वेगळी। तो माझिया
हृदयाची कवळी। माझा
आत्माचि जाहला साउली। वेगळा नुरे॥ जैसें
दुधामाजीं साखर मिळे। मग दूध-साखरेचें रूप न कळे। तैसें ज्ञानी मजमाजीं समरसें खेळे। ऐक्यभावें॥
तयासी माझियाविण दुसरें न गमे।
तो अनुत्तम गतीसी पावे नेमें। माझिया स्वरूपीं विश्रामें। स्थिर जाहला बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, ते चारही भक्त अत्यंत उदार आहेत; कारण त्यांनी जगाचा मोह सोडून माझे भजन केले, म्हणून
ते मला प्रिय आहेतच. परंतु ज्ञानी भक्ताची गोडी काही अलौकिकच आहे; तो तर माझ्या हृदयाची साक्षात मिठी आहे! तो माझा स्वतःचा आत्माच बनला आहे,
तो माझ्यातून वेगळा उरतच नाही. ज्याप्रमाणे दुधात साखर विरघळल्यावर
साखरेचे आणि दुधाचे वेगळेपण उरत नाही; तसेच ज्ञानी भक्त
माझ्याशी अद्वैत भावाने समरस होऊन जातो. त्याला माझ्याशिवाय विश्वात काहीही गोड
वाटत नाही, आणि तो केवळ मलाच आपली सर्वश्रेष्ठ गती मानून
माझ्यात कायमचा स्थिर होतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
संकुचित विचारांच्या आणि माणसा-माणसांत भेद करणाऱ्या समाजात हा श्लोक व्यापक
स्वीकाराची आणि निस्वार्थतेची दृष्टी देतो:
·
सुरुवातीचा आदर करणे (Inclusivity & Acceptance): कोणीही व्यक्ती किंवा
कर्मचारी जेव्हा आपल्याकडे आशेने येतो, मग तो गरजेपोटी आला
असला तरी त्याच्या त्या विश्वासाचा आदर करणे (उदाराः सर्वे).
·
उद्दिष्टाची शुद्धता (Purity of Purpose): जेव्हा आपण एखाद्या ध्येयावर,
संस्थेवर किंवा कामावर केवळ स्वार्थासाठी नव्हे, तर आत्मसमर्पणाने प्रेम करतो (ज्ञानी वृत्ती), तेव्हा
आपण त्या कार्यात अद्वितीय आणि अविभाज्य बनतो.
·
नात्यांमधील अद्वैत: जिथे अटी, मागण्या आणि अपेक्षा संपतात,
तिथेच खरे प्रेम आणि एकरूपता (आत्मा एव) निर्माण होते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या अठराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व भक्तांचा आदर ठेवून ज्ञानी
भक्ताला स्वतःचा आत्मा म्हणून गौरविले आहे.
परंतु असा ज्ञानी भक्त बनणे ही काय एका दिवसाची किंवा एका
जन्माची गोष्ट आहे? यावर उत्तर देताना— ‘अनेक जन्मांच्या अखेरीस आत्मज्ञान झालेला मनुष्य “सर्व काही साक्षात वासुदेवच (परमेश्वरच) आहे” असा
भाव ठेवून मला शरण येतो; परंतु असा महात्मा संपूर्ण विश्वात
अत्यंत दुर्लभ आहे (बहूनां
जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते / वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः)‘—
या संपूर्ण जगतातील सर्वाधिक प्रसिद्ध व अलौकिक महामंत्राचे दर्शन
भगवान पुढील एकोणीसाव्या श्लोकात घडवणार आहेत.