श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चौथ्या आणि पाचव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या अष्टधा जड (अपरा)
प्रकृतीचे आणि सजीव चैतन्यरूप अशा (परा) प्रकृतीचे स्वरूप अत्यंत स्पष्टपणे
मांडले. आता या सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण या दोन्ही प्रकृतींचा परस्परसंबंध
उलगडून ‘स्वतःला संपूर्ण विश्वाचे एकमेव आदिकारण आणि
अंतिम लयाचे स्थान‘ म्हणून घोषित करतात. या जड आणि चेतन अशा दोन्ही
प्रकृतींच्या संयोगातूनच विश्वातील ‘सर्व प्राणिमात्रांची निर्मिती होते‘ (एतद्योनीनि
भूतानि सर्वाणि);
आणि म्हणून या संपूर्ण विश्वाचा ‘उगम (उत्पत्ती) आणि अंत
(प्रलय/संहार) मीच आहे‘ (अहं
कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा),
हे जगन्नियंत्याचे परमोच्च सत्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
एतद्योनीनि
भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं
कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥
संधी विग्रह
एतत्-योनीनि
भूतानि सर्वाणि इति उपधारय ।
अहम्
कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयः तथा ॥ ६ ॥
३. शब्दार्थ
·
एतत्-योनीनि = या दोन्हींच्या (अपरा आणि
परा प्रकृतीच्या) संयोगातून जन्म घेणारी / ही दोन्ही ज्यांची उत्पत्तीस्थाने आहेत
अशी
·
भूतानि = सर्व चराचर प्राणी / सर्व
भूतमात्र
·
सर्वाणि = संपूर्ण / सर्वच्या सर्व
·
इति = अशा प्रकारे
·
उपधारय = तू निश्चितपणे जाण /
अंतःकरणात पक्के समजून घे
·
अहम् = मी (साक्षात परब्रह्म परमेश्वर)
·
कृत्स्नस्य = संपूर्ण / निखिल अशा
·
जगतः = जगाचा / या विश्वाचा
·
प्रभवः = मूळ उगम / उत्पत्तीचे कारण
(सृष्टीकर्ता)
·
प्रलयः = लयाचे स्थान / संहाराचे
कारण (जिथे सर्व विलीन होते तो)
·
तथा = तसेच
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “तू हे पक्के समजून घे की, या दोन्ही (अपरा आणि परा) प्रकृतीच या विश्वातील सर्व
प्राणिमात्रांच्या उत्पत्तीचे मूळ कारण आहेत (एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय).
आणि म्हणूनच, या संपूर्ण विश्वाची उत्पत्ती (उगम) आणि प्रलय
(लय) मीच आहे (अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा).”
या
श्लोकात विश्वाच्या निर्मितीचे आणि संहाराचे तीन मूलभूत सिद्धांत सांगितले आहेत:
1.
एतद्योनीनि सर्वाणि भूतानि (Cosmic Womb): स्थावर-जंगम, सूक्ष्म-स्थूल असा विश्वातील प्रत्येक जीव या दोन प्रकृतींच्या संयोगानेच
तयार होतो. अपरा प्रकृती त्याचे ‘शरीर‘ (उपाधी/Hardware) पुरवते, तर
परा प्रकृती त्याच्यात ‘प्राण व जाणीव‘ (चेतना/Software) भरते.
2.
प्रभवः (The Ultimate Creator): या दोन्ही प्रकृतींचे
नियंत्रण आणि संचालन साक्षात परमात्म्याच्या इच्छेने होत असल्यामुळे, सर्व विश्वाची उत्पत्ती करणारा ‘मूळ स्रोत‘ परमात्माच आहे.
3.
प्रलयः (The Ultimate Dissolution): कल्पान्ताला किंवा प्रलयाच्या
वेळी हे संपूर्ण ब्रह्मांड पुन्हा या दोन्ही प्रकृतींसह साक्षात परमात्म्याच्याच
मूळ रूपात विलीन होते; म्हणजेच तोच विश्वाचे उगमस्थान आणि
तोच अंतिम विसावा आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘एतद्योनीनि‘ म्हणजे ईश्वराची अपरा आणि परा प्रकृती हीच संपूर्ण संसाराच्या उत्पत्तीचे
क्षेत्र आहे. ज्याप्रमाणे
मातीपासून घट उत्पन्न होतो आणि मातीतच लय पावतो, अथवा समुद्रातून
लाटा उठतात आणि समुद्रातच विलीन होतात; तद्वत मायावी
प्रकृतीचा स्वामी असलेला परमात्माच या सर्व जगाचा ‘अभिन्न-निमित्तोपादान
कारण‘ (उत्पत्ती आणि लयस्थान) आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, चेतना आणि अचेतना या दोन्ही
प्रकृती भगवंताची शरीरे आहेत. सृष्टीच्या आरंभी सूक्ष्म रूपातील या प्रकृतींना
स्थूल रूपात प्रगट करून परमात्मा जगाची उत्पत्ती करतो, आणि
संहाराच्या वेळी पुन्हा सूक्ष्म रूपात स्वतःमध्ये सामावून घेतो; म्हणून तोच जगाचा प्रभव आणि प्रलय आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील विश्वाच्या उत्पत्ती-लयाचे आणि
प्रकृती-परमात्म्याच्या लीलेचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर व रसाळ ओव्यांमध्ये
सांगतात:
या
दोन्हीं प्रकृतींचिया पोटीं। जन्म पावे सकळ सृष्टी। मुंगीपासूनि
ब्रह्मादिकांची गांठी। यांचिया योगें॥ अपरा प्रकृती देह साचे। परा चेतवी चैतन्य
साचें। हें
जाणोनि तूंचि साचें। उपधारिं बापा॥ आणि या दोन्हीं प्रकृतींचें मूळ। मीचि एक असे
केवळ। म्हणोनि
विश्वाचें सकळ। उगमस्थान मी॥ जैसें समुद्रामाजीं तरंग उमटे। आणि शेवटीं समुद्रामाजीं तुटे।
तैसें माझ्याचि सत्तेनें
प्रगटे। आणि लया जाये जगत्॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, या दोन्ही प्रकृतींच्या उदरीच संपूर्ण सृष्टी
जन्माला येते. मुंगीपासून ते साक्षात ब्रह्मदेवापर्यंत सर्व प्राणिमात्रांची घडण
याच प्रकृतींच्या संगमाने होते. अपरा प्रकृती जीवाचा जड देह बनते आणि परा प्रकृती
त्यात प्राण व चैतन्य फुंकते; हे सत्य तू अंतःकरणात पक्के
बाळग! आणि या दोन्ही प्रकृतींचा
मूळ मालक व आधार केवळ मीच असल्यामुळे, या संपूर्ण विश्वाची उत्पत्ती (उगम) मीच आहे
आणि प्रलयाच्या वेळी त्याचा लयही माझ्यातच होतो. ज्याप्रमाणे समुद्राच्या उदरातून
लाटा उसळतात आणि पुन्हा समुद्रातच शांत होतात, तसेच माझ्याच
अधिष्ठानावर हे संपूर्ण जग उत्पन्न होते आणि शेवटी माझ्यातच विलीन होते.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
विज्ञान, पर्यावरण
आणि मानवी जीवनाच्या दृष्टीने हा श्लोक एकात्मतेचा आणि वैश्विक जबाबदारीचा पाया
घालतो:
·
सृष्टीतील एकात्मता (Universal Interconnectedness): विश्वातील प्रत्येक सजीव आणि
निर्जीव घटकाचे मूळ उगमस्थान (प्रभव) एकच असल्याने, संपूर्ण
विश्वाशी आणि निसर्गाशी आपले एक सनातन कौटुंबिक नाते आहे.
·
मृत्यू आणि बदलाचे निर्भय सत्य (Cycle of Creation & Dissolution): उत्पत्ती आणि लय (जन्म आणि
मृत्यू) ही निसर्गाची नैसर्गिक चक्रे आहेत; उगम आणि अंत
दोन्ही जर एकाच परमेश्वराच्या हातात आहेत, तर मृत्यूचे भय
बाळगण्याचे कारण उरत नाही.
·
निसर्गाविषयी कृतज्ञता: आपल्या शरीरातील जड घटक (अन्न, पाणी, हवा)
आणि प्राणशक्ती दोन्ही ईश्वराच्या प्रकृतीतून आले असल्याने, या
निसर्गाचा आदर करणे आणि त्याचे रक्षण करणे हे आपले मूळ कर्तव्य ठरते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःला संपूर्ण सृष्टीची
उत्पत्ती करणारा आणि लयाला नेणारा परमेश्वर म्हणून स्पष्ट केले आहे.
आता या सर्व सिद्धांताचा परमोच्च महा-कळस मांडताना— ‘माझ्याहून श्रेष्ठ किंवा पलीकडचे असे या विश्वात दुसरे काहीही अस्तित्वात
नाही; ज्याप्रमाणे दोऱ्यामध्ये मणी गुंफलेले असतात, अगदी तसेच हे संपूर्ण विश्व माझ्यातच ओवले गेले आहे (मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय / मयि सर्वमिदं
प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव)‘— या
संपूर्ण गीतेतील सर्वाधिक प्रसिद्ध, अमर आणि रसमय रूपकाचे
दर्शन भगवान पुढील सातव्या श्लोकात घडवणार आहेत.