श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
पंधराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी मायेने ग्रासलेल्या व आसुरी प्रवृत्तीच्या
अशा चार प्रकारच्या अधम लोकांचे स्वरूप सांगितले, जे ईश्वराला कधीही शरण येत नाहीत. आता या
सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्याउलट, ‘पुण्यवान आणि सत्कर्म
करणाऱ्या चार प्रकारच्या श्रेष्ठ भक्तांचे‘ (सुकृतिनः जनाः) अत्यंत मनोहारी व रसाळ वर्गीकरण अर्जुनासमोर मांडतात. संकट निवारणासाठी
देवाला आळवणारा ‘आर्त‘, ईश्वराचे मूळ तत्त्व
जाणण्याची तळमळ बाळगणारा ‘जिज्ञासू‘, भौतिक किंवा स्वर्गीय
संपत्तीची कामना करणारा ‘अर्थार्थी‘, आणि सर्व कामनांच्या
पलीकडे जाऊन ईश्वराशी एकरूप झालेला ‘ज्ञानी‘; हे चार प्रकारचे भक्त माझी
अनन्य भक्ती करतात, हे पवित्र रहस्य भगवान येथे सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
चतुर्विधा
भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो
जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥
संधी विग्रह
चतुर्विधाः
भजन्ते माम् जनाः सुकृतिनः अर्जुन ।
आर्तः
जिज्ञासुः अर्थ-अर्थी ज्ञानी च भरत-ऋषभ ॥ १६ ॥
३. शब्दार्थ
·
चतुर्विधाः = चार प्रकारचे
·
भजन्ते = भजतात / भक्ती करतात /
आराधना करतात
·
माम् = मला (साक्षात परमेश्वराला)
·
जनाः = लोक / भक्तजन
·
सुकृतिनः = पुण्यवान / सत्कर्म करणारे
/ शुभ आचरणाचे
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
·
आर्तः = संकटाने गांजलेला /
दुःखातून मुक्तीसाठी व्याकुळ झालेला भक्त
·
जिज्ञासुः = आत्मज्ञान व ईश्वराचे मूळ
स्वरूप जाणण्याची तीव्र इच्छा असणारा
·
अर्थ-अर्थी = संपत्ती, सुख, वैभव, पद किंवा ऐहिक
फळांची कामना करणारा
·
ज्ञानी = आत्मसाक्षात्कार झालेला /
ईश्वराशी अखंड एकरूप झालेला
·
च = आणि
·
भरत-ऋषभ = हे भरतश्रेष्ठा (भरतवंशातील
श्रेष्ठ वीरा हे अर्जुना!)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे भरतश्रेष्ठ अर्जुना! सत्कर्म
आणि पुण्य आचरण करणारे चार प्रकारचे भक्त मला भजतात (चतुर्विधा
भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन); ते
म्हणजे— संकटाने
व्याकुळ झालेला ‘आर्त‘, ईश्वराला जाणू पाहणारा ‘जिज्ञासू‘, सुख-संपत्तीची इच्छा करणारा ‘अर्थार्थी‘ आणि आत्मतत्त्व जाणणारा ‘ज्ञानी‘ (आर्तो
जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ).”
या
श्लोकात चार प्रकारच्या भक्तांची लक्षणे आणि पौराणिक उदाहरणे उलगडली आहेत:
1.
आर्त (The Distressed Devotee): जेव्हा सर्व मानवी प्रयत्न
संपतात आणि जीव महासंकटात सापडतो, तेव्हा अत्यंत व्याकुळतेने
केवळ ईश्वराला हाक मारणारा भक्त (उदा. भरसभेत वस्त्रहरणाच्या वेळी भगवंताला
आळवणारी द्रौपदी
किंवा मगरीच्या जबड्यात सापडलेला गजेंद्र).
2.
जिज्ञासु (The Inquirer): “मी कोण आहे? जग कोणी निर्माण केले? ईश्वर कसा आहे?” हे जाणण्याची तीव्र बौद्धिक व आंतरिक भूक असणारा (उदा. यमधर्माला
आत्मज्ञानाचे गूढ विचारणारा बालक नचिकेता
किंवा महाभारतात प्रश्न विचारणारा अर्जुन).
3.
अर्थार्थी (The Seeker of Prosperity): राज्य, पद,
समृद्धी किंवा स्वर्गादी ऐहिक सुखांच्या प्राप्तीसाठी ईश्वराचीच
उपासना करणारा (उदा. अढळ पदासाठी तपश्चर्या करणारा बालक ध्रुव किंवा संपत्ती मागणारा
सुग्रीव).
4.
ज्ञानी (The Enlightened Sage): ज्याला संसारात कसलीही
अपेक्षा उरलेली नाही; जो केवळ परमात्म्यावर शुद्ध, निष्काम व अखंड प्रेम करतो आणि देवाला स्वतःचा आत्मा मानतो (उदा. शुकदेव, प्रल्हाद, संत ज्ञानेश्वर माउली).
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘सुकृतिनः‘ म्हणजे
ज्यांच्या पूर्वजन्मीच्या पुण्याईचा उदय झाला आहे असे साधक. जरी आर्त, जिज्ञासू आणि अर्थार्थी यांच्या मनात
सकाम किंवा दुःखनिवारणाचा भाव असला, तरी ते इतर कोणत्याही
क्षुद्र उपायांकडे न जाता केवळ ईश्वराचाच आश्रय घेतात, म्हणून
ते पुण्यवान (सुकृती) आहेत. या चौघांमध्ये ‘ज्ञानी‘ हा अद्वैत भावाने परमात्म्याशी अखंड जोडलेला असतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, या चारही प्रकारच्या
भक्तांना भगवंत आपले मानतात; कारण संकटात, संपत्तीत वा ज्ञानात ते केवळ ईश्वराकडेच हात पसरतात. परंतु ज्ञानी भक्ताचे
प्रेम कोणत्याही फळाच्या अपेक्षेवर नसून केवळ भगवंताच्या स्वरूपावर असते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या चारही प्रकारच्या भक्तांचे अत्यंत हृदयस्पर्शी व रसाळ वर्णन
करताना ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
गा भरतकुळटिळका। माझिया भजनाचे देखा। चारि
भेद या लोकां। सुकृती जनांमाजीं॥ पहिला आर्त जो संकटीं पडे। दुःखाचेनि भारें आक्रंदे।
मजविण दुसरें न पाहे पुढें।
धांव म्हणे देवा॥ दुसरा
जिज्ञासु जो तत्त्व सांगे। ज्ञानाचिया भुकेनें मागे। माझें मूळ रूप पाहाया लागे। अंतरीं बापा॥
तिसरा अर्थार्थी जो म्हणे।
संपदा ऐश्वर्य मज देणें। परि
तेही माझियाचि चरणें। मागतसे साचें॥ चौथा ज्ञानी जो निष्काम। जयासी मीचि एक
आत्माराम। अखंड
भजे मज अविराम। द्वैत सांडोनि॥
माउली
म्हणतात— “हे
भरतकुळतिलका अर्जुना, पुण्यवान लोकांमध्ये माझ्या भक्तीचे
चार मुख्य प्रकार आहेत. पहिला ‘आर्त‘, जो
संकटात सापडताच दुःखाने व्याकुळ होऊन ‘देवा धाव!‘ अशी आर्त हाक मारतो. दुसरा ‘जिज्ञासू‘, जो केवळ आत्मज्ञानाच्या भुकेने माझ्या मूळ तत्त्वरूपाचा शोध घेतो. तिसरा ‘अर्थार्थी‘, जो संपत्ती आणि ऐहिक सुखाची इच्छा करतो,
पण ती मिळवण्यासाठीही इतर कोणापुढे हात न पसरता केवळ माझ्याच चरणी
लीन होतो. आणि चौथा ‘ज्ञानी‘, जो सर्व
वासना सोडून मलाच आपला आत्माराम मानतो आणि द्वैतभाव विसरून माझ्याशी अखंड एकरूप
होऊन मला भजतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानवी मानसशास्त्र आणि प्रार्थनेच्या संदर्भात हा श्लोक आपल्या भक्तीची शुद्धता
तपासण्याचे उत्कृष्ट साधन देतो:
·
प्रार्थनेची सुरुवात कोठूनही होऊ शकते: संकटात देवाची आठवण येणे (आर्त)
किंवा यशासाठी प्रार्थना करणे (अर्थार्थी) यात काहीही गैर नाही; स्वार्थासाठी अधर्म
करण्यापेक्षा ईश्वराचा आश्रय घेणे हे निश्चितच पुण्याचे (सुकृत) लक्षण आहे.
·
भक्तीची उत्क्रांती (Evolution of Devotion): संकटातून सुटका आणि संपत्ती
मिळवण्यापासून सुरू झालेला प्रवास हळूहळू तत्त्वज्ञान समजून घेण्याकडे (जिज्ञासू)
आणि शेवटी निष्काम प्रेमाकडे (ज्ञानी) वळणे हाच खरा आध्यात्मिक विकास आहे.
·
ईश्वराची सर्वसमावेशकता: परमात्मा सर्व प्रकारच्या हाकांना ओ
देतो; परंतु
निष्काम ज्ञानाची भक्ती ही सर्वोच्च समाधानाची जननी ठरते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी या चारही पुण्यवान भक्तांचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.
आता या चारही भक्तांमध्ये—
‘नित्य माझ्यात
एकाग्र चित्त असणारा आणि अनन्य भक्ती करणारा ज्ञानी भक्त सर्वांत श्रेष्ठ का आहे;
कारण मी ज्ञानी भक्ताला अत्यंत प्रिय आहे आणि तो मला अत्यंत प्रिय
आहे (तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते)‘—
या ज्ञानी भक्ताच्या सर्वोच्च श्रेष्ठतेचे अद्भूत रहस्य भगवान पुढील
सतराव्या श्लोकात मांडणार आहेत.