श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
आत्मसाक्षात्कार आणि ईश्वराला ‘तत्त्वतः‘ जाणणाऱ्या ज्ञान्याची परम दुर्लभता
सांगितली. आता या चौथ्या श्लोकापासून भगवान श्रीकृष्ण त्या विश्वाच्या मूळ रचनेचे
आणि स्वतःच्या दिव्य स्वरूपाचे ‘वैज्ञानिक व तात्त्विक विश्लेषण‘ करण्यास
प्रत्यक्ष आरंभ करतात. हे दृश्य, भौतिक आणि जड विश्व नेमके
कशाने बनलेले आहे, याचे रहस्य उलगडताना भगवान आपल्या ‘अष्टधा प्रकृतीचे‘ (आठ प्रकारच्या अपरा प्रकृतीचे) मूळ
घटक अर्जुनासमोर मांडतात. पंचमहाभूते
(पृथ्वी,
आप, तेज, वायू, आकाश) आणि सूक्ष्म अंतःकरण त्रयी (मन, बुद्धी, अहंकार) या आठ घटकांमध्ये विभक्त
झालेली ही माझीच ‘कनिष्ठ (अपरा) प्रकृती‘ आहे, हे अद्भूत सृष्टिज्ञान भगवान येथे विशद करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
भूमिरापोऽनलो
वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार
इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ ॥
संधी विग्रह
भूमिः आपः
अनलः वायुः खम् मनः बुद्धिः एव च ।
अहङ्कारः इति
इयम् मे भिन्ना प्रकृतिः अष्टधा ॥ ४ ॥
३. शब्दार्थ
·
भूमिः = पृथ्वी तत्त्व (गंध
तन्मात्रा / स्थूल माती)
·
आपः = जल तत्त्व (रस तन्मात्रा / पाणी)
·
अनलः = अग्नी तत्त्व (रूप तन्मात्रा / तेज)
·
वायुः = वायू तत्त्व (स्पर्श
तन्मात्रा / हवा)
·
खम् = आकाश तत्त्व (शब्द तन्मात्रा / अवकाश)
·
मनः = मन (संकल्प-विकल्प करणारे सूक्ष्म तत्त्व)
·
बुद्धिः = बुद्धी (निश्चय करणारी
महत्तत्त्व शक्ती)
·
एव = तसेच / हीच
·
च = आणि
·
अहङ्कारः = अहंकार (अहंभाव / वैयक्तिक
अस्तित्वाची जाणीव)
·
इति = अशा प्रकारे
·
इयम् = ही (दृश्य सृष्टी)
·
मे = माझी (परमात्म्याची)
·
भिन्ना = विभक्त झालेली / विभागलेली
·
प्रकृतिः = प्रकृती (माया / शक्ती)
·
अष्टधा = आठ प्रकारांनी
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “पृथ्वी, आप (जल), तेज (अग्नी), वायू आणि आकाश (खम्);
तसेच मन, बुद्धी आणि अहंकार (मनो बुद्धिरेव च अहङ्कारः)— अशा प्रकारे आठ
प्रकारांनी विभागलेली ही माझीच प्रकृती आहे (इतीयं मे
भिन्ना प्रकृतिरष्टधा).”
या श्लोकात दृश्य विश्वाचे दोन प्रमुख स्तर
मांडले आहेत:
1.
स्थूल पंचमहाभूते (The 5 Gross Elements): बाह्य विश्वातील दगड, माती, पर्वत, नद्या, प्रकाश, हवा आणि पोकळी ज्या पाच मूलभूत घटकांनी बनली
आहेत, ती पंचमहाभूते (पृथ्वी, जल,
अग्नी, वायू, आकाश).
2.
सूक्ष्म अंतःकरण (The 3 Subtle Elements): मानवी शरीराच्या आत विचार
करणारे ‘मन‘, निर्णय घेणारी ‘बुद्धी‘ आणि “मी देह आहे”
अशी स्वतंत्र अस्तित्वाची जाणीव करून देणारा ‘अहंकार‘
(अहं-तत्त्व).
3.
अष्टधा प्रकृती (8-fold Material Nature): ही सर्व आठ तत्त्वे मिळून
विश्वाची भौतिक व मानसिक यंत्रणा (Hardware & Software) तयार
होते; जिला भगवान आपली ‘कनिष्ठ / जड
प्रकृती‘ (अपरा प्रकृती) म्हणतात.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, येथे ‘भूमि,
आप…‘ या शब्दांनी केवळ बाह्य स्थूल तत्त्वे
नव्हे, तर त्यांची सूक्ष्म कारणे म्हणजे ‘तन्मात्रा‘ (गंध,
रस, रूप, स्पर्श,
शब्द) अभिप्रेत आहेत. ‘बुद्धी‘ म्हणजे संपूर्ण विश्वाची समष्टी बुद्धी
(महत्तत्त्व) आणि ‘अहंकार‘ म्हणजे
अविद्येशी युक्त असलेले मूलकारण (अव्यक्त/माया). या आठ घटकांनी बनलेली प्रकृती ही परमेश्वराची मायाशक्ती
असून ती जड व परिवर्तनशील आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, हे संपूर्ण जड जगत् भगवंताचे
शरीर (प्रकार) आहे. या अष्टधा प्रकृतीचे नियंत्रण साक्षात परमात्मा करतो आणि
तिच्या माध्यमातूनच सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय घडवून
आणतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अष्टधा
प्रकृतीचे वैज्ञानिक व काव्यात्मक विवरण करताना अत्यंत प्रासादिक ओव्यांमध्ये
सांगतात:
ऐकें पार्था सांगेन तुजपाशीं। माझी
प्रकृती आठ प्रकारांसी।
विभागली असे विश्वासी। रूपें
जया॥ पृथ्वी, आप आणि तेज जाण। वायू,
आकाश मिळोनि पूर्ण। हें
पंचमहाभूतांचें अंगण। स्थूल साचें॥ मन संकल्प-विकल्पाचें मूळ। बुद्धी निश्चयाची
निर्मळ। आणि
अहंकारु हा प्रबळ। तिसरा तेथ॥ हें अष्टधा प्रकृतीचें जाल। माझिया सत्तेनें चाले सकल।
जैसें समुद्रावरी चंचळ। तरंग उठती॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, आता
लक्षपूर्वक ऐक; माझी प्रकृती आठ प्रकारांनी या विश्वामध्ये
विभागलेली आहे. पृथ्वी, जल, अग्नी,
वायू आणि आकाश ही पाच महाभूते मिळून हे स्थूल विश्वाचे अंगण बनते.
त्यानंतर संकल्प-विकल्प करणारे मन, योग्य निर्णय घेणारी
बुद्धी आणि ‘मी‘पणाची जाणीव ठेवणारा अहंकार; अशी ही अष्टधा प्रकृती माझ्याच अधिष्ठानावर संपूर्ण विश्वाचा पसारा
मांडते. ज्याप्रमाणे
समुद्राच्या पाण्यावर लाटा आणि बुडबुडे उठतात, तसेच माझ्याच मायेतून
ही आठ प्रकारची प्रकृती विस्तार पावते.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या आधुनिक विज्ञान (Physics & Psychology) आणि
पर्यावरणाच्या संदर्भात हा श्लोक विश्वाचे परिपूर्ण विश्लेषण करतो:
·
सृष्टीचा वैज्ञानिक पाया (The Building Blocks of Nature): आधुनिक विज्ञान ज्या मॅटर (Matter),
एनर्जी (Energy) आणि स्पेस (Space) चा अभ्यास करते, त्याचे मूळ वर्गीकरण आपल्या ऋषींनी
पंचमहाभूतांमध्ये (Solid, Liquid, Energy, Gas, Space) अचूक
मांडले आहे.
·
मन आणि देहाचे नाते (Body-Mind Dynamics): आपले विचार (मन), निर्णय (बुद्धी) आणि अहंकार हेसुद्धा निसर्गाचाच (प्रकृतीचाच) भाग आहेत;
ते आत्म्याचे मूळ
स्वरूप नव्हेत, हे समजल्यास मानसिक ताणातून सहज अलिप्त होता येते.
·
अहंकाराचे स्थान ओळखणे: अहंकार हे केवळ निसर्गाचे एक उपकरण (Tool) आहे; त्याला स्वतःचा मालक न बनवता आपल्या नियंत्रणात
ठेवणे हीच खरी साधना आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या चौथ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी विश्वाची निर्मिती करणाऱ्या आठ प्रकारच्या जड (अपरा) प्रकृतीचे
स्वरूप स्पष्ट केले आहे.
परंतु ही आठ तत्त्वे तर केवळ जड
(निर्जीव) आहेत; मग
या संपूर्ण विश्वाला चैतन्यमय करून चालवणारी ‘दुसरी सर्वश्रेष्ठ, सजीव आणि विश्वाला धारण करणारी परा प्रकृती (जीवरूप चैतन्य) कोणती (अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्)‘?
या चैतन्यमय जीवशक्तीचे परम रहस्य भगवान पुढील पाचव्या श्लोकात
मांडणार आहेत.